आठवणींच्या पलीकडं... Beyond Memories...( Eternal Sunshine of the Spotless Mind)
- अभिजीत कदम.
तुम्ही एकमेकांना पहिल्यांदा भेटता, मग पुन्हा पुन्हा भेटता, एकमेकांबद्दल आवड निर्माण होते...मनं गुंतत जातात, मग तुम्ही प्रेमात पडता. या सगळ्यात काही खूप अमूल्य क्षण असतात, जेव्हा तुमचा हात तिच्या / त्याच्या हातात असतो, तुम्ही एका शांत ठिकाणी आपल्या स्पेशल व्यक्तीबर असता, अत्यंत भारलेला क्षण असतो, असं वाटतं की पूर्ण आयुष्याचा केंद्रबिंदूच आहे तो क्षण, असा क्षण, जेव्हा तुम्हाला वाटतं की यानंतर मृत्यू आला तरी चालेल. तो क्षण निघून जातो. तुम्ही दोघंही असे क्षण अनुभवत, आठवणी निर्माण करत पुढं जात असता.... मग काहीतरी बिघडू लागतं. तो/ती possesive झालेत अस तुम्हाला वाटू लागतं. छोट्या गोष्टींवरून खटके उडू लागतात. नेहमीच होत जातात या गोष्टी....कधी कधी प्रश्न सुटतात. पण कधीकधी हे इतकं वाढत जातं की तुम्हाला त्याचा / तीचा राग येऊ लागतो, नकोसे होतात ते....असह्य होतं सगळं.
असं फक्त तो आणि तिच्या बाबतच घडत नाही, तर वेगवेगळ्या परिस्थितीत होतं. एखादी व्यक्ती आपल्या आयुष्यात नको वाटू लागते, पण आपण त्या व्यक्तीला सोडूही शकत नाही, कारण आपण आपल्याला माहिती असतं की आपल्याला आठवणी जगून देणार नाहीत, ते अमूल्य क्षण सारखे छळत राहणार...
... पण जर फक्त एखादी व्यक्ती आणि फक्त तिच्यासोबतच्या आणि तिच्या सगळ्या आठवणीच स्मृतीतून काढून टाकता आल्या तर??? कुठल्याशा दवाखान्यात अशी memory erase करता आली तर??
या चित्रपटाचा पटकथालेखक चार्ली कौफमनने ही कल्पना कशी सुचली याचा किस्सा एका मुलाखतीत सांगितला आहे. (मुलाखतीची link खाली दिली आहे.)
या सिनेमाचा दिग्दर्शक मिशेल आणि त्याचा मित्र बिस्मथ एकदा असेच बोलत असताना या प्रश्नापाशी येऊन थांबले. त्या दोघांनी एक प्रयोग करून पाहायचं ठरवलं. त्यांनी लोकांना त्यांच्या प्रिय व्यक्तीच्या नावे पत्र पाठवायची ठरवली. ज्यांना पत्र पाठवणार होते त्यांना उद्देशून असं लिहिण्यात येणार होतं की "तुमच्या प्रिय व्यक्तीच्या मेंदूमधून फक्त तुमची स्मृती कायमची पुसली गेली आहे, बाकी सगळ्या स्मृती तशाच आहेत." त्यांना असं करून लोकांच्या प्रतिक्रिया पाहायच्या होत्या. प्रत्यक्षात हा प्रयोग त्यांनी केला नाही. मात्र नंतर मिशेलने पटकथालेखक चार्लीला या चर्चेबद्दल सांगितलं, आणि चार्ली म्हणाला की यावर एक relationships बद्दल चित्रपट होऊ शकतो आणि चार्लीने पटकथा लिहिली. वाचताना जरी दोन ओळीत वाचून झालं असलं तरी प्रत्यक्षात चित्रपट तयार व्हायला मात्र बरेच दिवस गेले.
सिनेमात जिम कॅरी ने जोएल साकारलाय तर केट विंसलेटने क्लेमेंटाईन साकारलीय. भिन्न स्वभावाची दोघ रिलेशनशिपमध्ये असतात, पण वर सांगितल्यासारखा दुरावा खूप वाढतो, आणि त्यात क्लेमेंटाईन भावनेवर निर्णय घेणारी, लहरी असते. ती भावनेच्या भरात जोएलच्या स्मृती पुसन टाकते. तशी सोय एका क्लानिकमध्ये उपलब्ध असते. मग त्या क्लीनिकमधून आलेलं एक पत्र जोएलला मिळतं ( जसं पत्र मिशेल लोकांना पाठवून प्रयोग करणार होते. )
" क्लेमेंटाईन च्या स्मृतींमधून जॉइलच्या स्मृती पुसून टाकण्यात आल्या आहेत. कृपया त्यांच्या नात्याबद्दल तिला काही सांगू नये ". जोएलला वाद मिटवून नवी सुरुवात करायची असते, हे पत्र हातात पडल्यावर तो तडक तिच्याकडं जातो तर खरच ती त्याला ओळखतंच नाही. व्हॅलेंटाईन डे थोड्या दिवसांवर आलेला असतो. त्याला त्यापूर्वी रिलेशन पहिल्यासारख करायचं असतं. पण हे सगळं झाल्यावर हो हतबल होतो. आणि मग तोसुद्धा ही प्रक्रिया करून क्लेमेंटाईनला त्याच्या स्मृतींमधून पुसून टाकण्याचा विचार करतो आणि त्या डॉक्टरला ती प्रक्रिया करण्यासाठी भेटतो. काही काळानं त्याच्यावर प्रक्रिया सुरु होते. त्याच्या मेंदूवर चाललेल्या प्रक्रियेदरम्यान त्याला भूल देऊन झोपवलेलं असतं, आणि सिनेमाचा पुढचा बराच भाग त्याच्या सबकॉन्शसमध्ये घडतो. मग तो त्याच्याच स्मृतींमध्ये जातो ज्या स्मृतींमध्ये क्लेमेटाईन असते, आणि उलट्या क्रमाने एकेक आठवणीत जातो, आणि ती आठवण पुसली जाते, मग आणखी पूर्वीच्या आठवणीत. अशी तिच्या आठवणी पुसायची प्रक्रिया सुरू होते. सुरुवातीला त्याचा गोंधळ होतो कारण तो घडून गेलेल्या घटना पुन्हा अनुभवू लागतो, जागा असल्यासारखा! सबकॉन्शसमध्ये असताना, जुन्या आठवणी जगताना मग त्याला कळून चुकतं की जे घडतंय ते खरं नाहीय, त्याच्या मनात चाललंय, आणि त्याच्या आठवणी पुसल्या जात आहेत. तो जसजसा तिच्यासोबतच्या जुन्या आठवणी जगू लागतो तसं त्याला कळून चुकतं की आपण अजूनसुद्धा खूप प्रेम करतो हिच्यावर... आता मात्र त्याला खूप पश्चाताप होतो, पण कितीही प्रयत्न केले तरी त्याला जाग येत नाही, तो सबकॉन्शसमधून बाहेर पडू शकत नाही, आणि त्यांच्या आठवणी नष्ट व्हायची प्रक्रिया सुरूच राहते. मग तो त्याच्या मनात क्लेमेटाईनला खोलवर लपवण्याचा प्रयत्न करतो, जेणेकरून तिची आठवण पुसली जाणार नाही. तो त्यासाठी अशा आठवणीही निवडतो, ज्या आठवणी आपल्याला माहिती असूनही आपण कधी त्यांची आठवण काढत नाही. काही अत्यंत कटू आठवणी, किंवा अशा आठवणी ज्यात आपण लाजिरवाण्या प्रसंगातून गेलेलो असतो. तो अशासाठी तिला अशा आठवणींमध्ये घेऊन जातो जेणेकरून तिची आठवण मनात खोलवर पुरून ठेवता येईल आणि तिची आठवण डॉक्टरना पुसता येणार नाही. तो तिची स्मृती वाचवून ठेऊ शकतो का? आणि पुढं काय होतं हे जाणून घेण्यासाठी चित्रपट पाहा!
हे सरळ सांगितलेलं असलं तरी चित्रपट मात्र सरळ पुढं जात नाही. narrative आणि editing नॉन linear आहे, तसंच मनात घडत असलेले प्रसंग surreal आहेत. पण चित्रपटात अशा काही गोष्टी आहेत ज्यामुळं आपण कुठला प्रसंग वर्तमानात घडतोय आणि कुठला प्रसंग आधी घडून गेलेला आहे हे समजतं. आधी सांगितल्याप्रमाण क्लेमेंटाईन लहरी, मनात जे आलं ते लगेच करणारी, आणि सिनेमात म्हटल्याप्रमाणे impulsive असते. ती तिच्या केसांना वेगवेगळे color करत असते. चित्रपट पाहत असताना सुरुवातीपासूनच जर तिच्या केसांचे color मधील बदल नीट पाहिले, तर chronology समजू शकते. चित्रपटात काही प्रसंग पुन्हा घडताना दिसतात. कधी कधी संभ्रम निर्माण होतो तेव्हा असे बारकावे लक्षात घेतले तर लगेच समजतं की तो प्रसंग कधी आणि कुठं घडलाय. हा चित्रपट येण्याआधी 2000 मध्ये अशाच स्मृती नष्ट होण्यावर आणि narrative व editing नॉन linear असणारा memento येऊन गेलेला होता. चार्ली दुसऱ्या प्रोजेक्टस मध्ये गुंतलेला असल्यानं त्याला पटकथा लिहून पूर्ण करायला खूप वेळ गेलेला आणि या दरम्यानच memento येऊन गेला. सगळीकडं त्याची चर्चा सुरू होती. यामुळं निराश होऊन चार्ली चित्रपट सोडून देण्याच्या विचारात होता. पण त्याला समजावून त्याच काम पूर्ण करायला लावलं गेलं. त्यानं चित्रपट लिहून पूर्ण केला. Eternal Sunshine ला 2004 चा सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा वर्गातील Academy Award (Oscar) मिळाला.
हा चित्रपट स्मृती नष्ट होण्यावर आणि narrative व editing नॉन linear असणारा असला तरी यात आणि memento मध्ये याशिवाय कुठलंच साम्य नाही. यात memento च्या contrast मध्ये सिलेक्टिव्ह मेमरी लॉस आहे.
पूर्वी मी जिम कॅरीचे dumb and dumber आणि the mask पाहिले होते. दोन्हीतला जिम खूप energetic होता, dumb मध्ये खूप बडबड्या आणि धुडगूस घालणारा होता. या चित्रपटात मात्र जिम खूप introvert, शांत serious आहे. तो त्याच्या एका डायरीत (जी नेहमी त्याच्यासोबत असते ) चित्रं रेखाटत असतो, लिहीत असतो. जिमचा अभिनय खूपच उत्कट आणि realistic वाटतो. Wiki वरील पेजवर सांगितल्यानुसार शूट सुरू होण्यापूर्वी एक वर्ष जिमचा ब्रेकअप झाला होता. जिम आणि मिशेलचा एक interview youtube वर आहे. त्यात जिम म्हणतो की त्याच्यासाठी हा चित्रपट एक भावनिक प्रवास होता, त्याला चित्रपट करताना भूतकाळाची परीक्षेला परत बसल्यासारखं वाटलं. चित्रपटात एक प्रसंग आहे, ज्यात जोएल स्मृती नष्ट करणाऱ्या डॉक्टरला त्याच्या कॅलेंमेटाईनसोबतच्या सगळ्या आठवणी सांगत असतो, आणि पुढच्या प्रक्रियेसाठी डॉक्टर ते सगळं टेपमध्ये रेकॉर्ड करत असतो. जिम youtube वरील त्या मुलाखतीत पुढं सांगतो की तो या प्रसंगासाठी, improvise करण्यासाठी पुन्हा त्याच्या भूतकाळाला सामोरं गेला. त्यानं त्याच्या ex च नाव न घेता त्याच्या भूतकाळाबद्दल टेपमध्ये रेकॉर्ड केलं. ते रेकॉर्डिंग शूटिंग दरम्यान सगळे ऐकत असत, त्यातून काही inputs मिळण्यासाठी. जिमच्या त्या मुलाखतीत / making video मध्ये असच एकदा त्याचं खरं रेकॉर्डिंग ऐकतानाच शूटिंग आहे. त्यात जिम केटला त्याच रेकॉर्डिंग ऐकवत आहे, ऐकताना तो अचानक टेप थांबवतो आणि उचलून फेकून देतो. मग त्याचा बांध सुटतो आणि तो रडताना दिसतो, आणि केट त्याला सांभाळताना. या सगळ्या गोष्टींमुळ असेल किंवा नसेल, पण जिमचा अभिनय खूपच खरा वाटतो, भिडतो.
केटच पात्र खूपच उत्साही, लहरी, अल्लड, बिनधास्त आहे, कधी कधी तिला पाहताना जब वी मेट मधील गीत आठवते. तिनंही खुप सुंदर काम केलंय. केटचे पूर्वीचे सिनेमे बहुतेककरून Period - historic असे होते. हा सिनेमा आणि पात्र तिच्यासाठीही वेगळे होते. जोएलच्या शांत पात्राच्या विरुद्ध तिचं बडबडी पात्र गती, उत्साह आणतं.
सिनेमाचा soundtrack सुद्धा खूप सुंदर आहे. काही प्रसंग संगीतामुळं मनाला भिडतात. आणखी एक trivial तरीही interesting गोष्ट म्हणजे एका प्रसंग आहे ज्यात क्लेमेंटाईन जोएलला घरी बोलावते. ते गप्पा मारत ड्रिंक घेत असताना पार्श्वभूमीला मंद आवाजात हिंदी गाणी ऐकू येतात. पहिल्यांदा "तेरे संग प्यार मे..." मग " मेरा मन तेरा प्यासा..", आणि शेवटी "वादा ना तोड..!"
बरीच दृश्यं ही मनातील-आठवणीतील-सबकॉन्शसमधील असल्यानं surreal आहेत त्यामुळं खुप मजेशीर आणि चमत्कारिक आहेत. स्मृती पुसण्याची प्रक्रिया चालू असल्यानं आपण ज्या आठवणीचं दृश्य पाहतो त्यातील वस्तू - property किंवा सिनेमाच्या भाषेत ज्याला mise en scène म्हणतात त्यातील एकेक गोष्ट गायब होत जाते किंवा रूपांतरित होत जाते आणि शेवटी त्या आठवणीतून क्लेमेंटाईन गायब होते, म्हणजेच पुसली जाते. मग पुढच्या आठवणींवर प्रक्रिया. तिच्या आठवणी पुसण्याचा क्रम हा अगदी ताजी आठवण पहिल्यांदा पुसण्यापासून होतो आणि मग पूर्वीच्या आठवणींकडं सरकत जातो. मिशेलने बरेच surreal प्रसंग आर्टिफिशल स्पेशल इफेक्ट न वापरता चित्रित केलेत. काही दृश्यं पाहतानाच आश्चर्य वाटतं की हे कसं केलं असेल. याबद्दलही जिम आणि मिशेलच्या मुलाखतीत/making व्हिडिओमध्ये त्यांनी सांगितलं आहे, ते प्रसंग कसे शूट केले ते दाखवलं आहे. त्याची लिंक खाली दिली आहे.
चित्रपटाचं नाव हे एका Elosia to Abelard या इंग्रजी दीर्घकवितेतील आहे. त्या कवितेत एक quote आहे, त्या quote चा उल्लेख सिनेमातही एका उपकथानकात येतो.
"How happy is the blameless vestal's lot!
The world forgetting, by the world forgot.
Eternal sunshine of the spotless mind!
Each pray'r accepted, and each wish resign'd"
त्या मूळच्या इंग्रजी कवितेतली मुलगी तिच्यापेक्षा १४ वर्षांनी मोठ्या असलेल्या शिक्षकाच्या प्रेमात पडते, ते दोघ लग्न करतात पण ते लग्न समाजमान्य नसल्यानं त्यांना वेगळं व्हावं लागतं. तो शिक्षक, Abelard हा monk बनतो आणि ती nun बनते. परत बऱ्याच काळानं तिच्या मनात त्याच्याबद्दल प्रेम उत्पन्न होतं तेव्हा ती दोघ एकमेकांना पत्र पाठवतात. पण त्यांना कळून चुकतं की दोघांचे विचार आता जुळत नाहीत. हे समजल्यावर ती खूप दुःखी होते आणि पूर्ण आयुष्य एकटं जगायचं ठरवते. मग ती nun बनून राहात निरपेक्ष एकांत जीवन जगते. या ओळींची अनेक interpretations आहेत, त्यातल्या एकानुसार असं निरपेक्ष निरिच्छ आयुष्य जगतानाच्या तिच्या आयुष्याबद्दल या ओळी बोलतात. मूळ कवितेच्या या विषयावर चित्रपटातही एक tragic उपकथानक आहे.
या कवितेची सिनेमाच्या संदर्भातही बरीच वेगवेगळी interpretations मी काही वेबसाईट्सवर वाचली, पहिली. एका interpretation नुसार भूतकाळ, त्रास देणाऱ्या आठवणी विसारल्यावर निरपेक्ष मनाला मिळालेल्या आनंदासाठी Eternal sunshine of the spotless mind हे title वापरलं आहे. तर आणखी एका ठिकाणी blameless vestal हा शब्द जोएल आणि क्लेमेटाईनच्या रिलेशनशिपमधील नावीन्य असणाऱ्या सुरुवातीच्या निष्पाप, भारलेल्या phase साठी वापरला आहे आणि रिलेशनशिपमधील सुरुवातीची phase जशी कुठल्याही प्रश्नांशिवाय-वादरहित असते, त्या काळातील नातं हे बहरलेलं असतं. दोघांच्या मनातही एकमेकांबद्दल कुठला किंतु नसतो, शंका, चीड नसते, त्यासाठी Spotless Mind म्हटलंय.
असो, आणखीही वेगळे, सुंदर अर्थ निघतील. याचं आणखी वेगळं interpretation असेल तर मलाही सांगा.
एकंदरीत कधी कधी रिलेशनशिपमध्ये एक वेळ येते, आपल्याला वाटतं,
"तार्रुफ़ (ओळख) रोग हो जाये तो
उसको भूलना बेहतर
ताल्लुक (नातं) बोझ बन जाये तो
उसको तोड़ना अच्छा...
चलो एक बार फिर से,
अजनबी बन जाये हम दोनो..."
तेव्हा आपल्या स्मृती नष्ट तर नाहीत करता येत, पण आपण break up चा विचार करतो. पण वेगळं होऊन जर तुम्हाला
"एक सौ सोला चांद कि रातें,
एक तुम्हारे कांधे का तिल,
गीली मेंहदी कि खुशबू,
झुठ-मूठ के शिकवे कुछ,
झूठ-मूठ के वादे भी सब..." हे सगळं आठवणीत येऊन त्रास देणार असेल तर पुन्हा एकदा विचार करा.
कोल्हापूरमधील रविवारची एक निवांत सकाळ होती. बाहेर पाऊस पडत होता. मी घरी एकटाच होतो, आणि रविवारच्या पावसामुळं अंगातून आळस जात नव्हता. तेव्हा मी अंथरुणात निवांत बसून "eternal sunshune.." पाहिला. एकदा पहिला आणि मग लगेच सलग दुसऱ्यांदा पाहिला. आवडला तर अफाटच होता, आणि काही missing links सुद्धा होत्या. दुसऱ्यांदा पाहताना बऱ्याच नव्या गोष्टी दिसल्या, समजल्या ज्या माझ्या आधी लक्षात आल्या नव्हत्या. चारच्या सुमारास मी मोबाईल बाजूला ठेवला. त्यातले काही sountrack youtube वर मिळालेले ते ऐकत बसलो. बाहेर थोडी झिरझिर सुरू होती. मग त्या बारीक झिरझिरीत बाहेर जाऊन चहा पिऊन आलो. पूर्ण दिवस आणि पुढचे तीन-चार दिवस मी त्याच mood मध्ये होतो. नंतर आणखी दोनदा पहिला, त्याबद्दल वाचलं, ऐकलं, पाहिलं. I just love it!
Netflix वर उपलब्ध आहेच, आणखी कुठले स्रोत असतील तिथून घेऊन पहा. पाहणार असाल तर हेडफोन लाऊन आणि मध्येच न थांबता पहा. कदाचित पहिल्यांदा पाहिल्या पाहिल्या बऱ्याच जणांना समजेल, कदाचित नाही. आवडला पण पूर्ण समजला नसेल तर परत नक्की पहा, नक्की समजेल आणि नवीन काहीतरी गवसेल.
- अभिजित कदम.
• चार्ली कौफमनची मुलाखत : https://youtu.be/3vhsStpeKfE
• जिम कॅरी आणि मिशेल चा मेकिंग चा व्हिडीओ : https://youtu.be/r3ok1W-8Ds8
• चार्ली आणि मिशेलची मुलाखत : https://www.dvdtalk.com/interviews/charlie_kaufman.html
- अभिजीत कदम.
तुम्ही एकमेकांना पहिल्यांदा भेटता, मग पुन्हा पुन्हा भेटता, एकमेकांबद्दल आवड निर्माण होते...मनं गुंतत जातात, मग तुम्ही प्रेमात पडता. या सगळ्यात काही खूप अमूल्य क्षण असतात, जेव्हा तुमचा हात तिच्या / त्याच्या हातात असतो, तुम्ही एका शांत ठिकाणी आपल्या स्पेशल व्यक्तीबर असता, अत्यंत भारलेला क्षण असतो, असं वाटतं की पूर्ण आयुष्याचा केंद्रबिंदूच आहे तो क्षण, असा क्षण, जेव्हा तुम्हाला वाटतं की यानंतर मृत्यू आला तरी चालेल. तो क्षण निघून जातो. तुम्ही दोघंही असे क्षण अनुभवत, आठवणी निर्माण करत पुढं जात असता.... मग काहीतरी बिघडू लागतं. तो/ती possesive झालेत अस तुम्हाला वाटू लागतं. छोट्या गोष्टींवरून खटके उडू लागतात. नेहमीच होत जातात या गोष्टी....कधी कधी प्रश्न सुटतात. पण कधीकधी हे इतकं वाढत जातं की तुम्हाला त्याचा / तीचा राग येऊ लागतो, नकोसे होतात ते....असह्य होतं सगळं.
असं फक्त तो आणि तिच्या बाबतच घडत नाही, तर वेगवेगळ्या परिस्थितीत होतं. एखादी व्यक्ती आपल्या आयुष्यात नको वाटू लागते, पण आपण त्या व्यक्तीला सोडूही शकत नाही, कारण आपण आपल्याला माहिती असतं की आपल्याला आठवणी जगून देणार नाहीत, ते अमूल्य क्षण सारखे छळत राहणार...
... पण जर फक्त एखादी व्यक्ती आणि फक्त तिच्यासोबतच्या आणि तिच्या सगळ्या आठवणीच स्मृतीतून काढून टाकता आल्या तर??? कुठल्याशा दवाखान्यात अशी memory erase करता आली तर??
या चित्रपटाचा पटकथालेखक चार्ली कौफमनने ही कल्पना कशी सुचली याचा किस्सा एका मुलाखतीत सांगितला आहे. (मुलाखतीची link खाली दिली आहे.)
या सिनेमाचा दिग्दर्शक मिशेल आणि त्याचा मित्र बिस्मथ एकदा असेच बोलत असताना या प्रश्नापाशी येऊन थांबले. त्या दोघांनी एक प्रयोग करून पाहायचं ठरवलं. त्यांनी लोकांना त्यांच्या प्रिय व्यक्तीच्या नावे पत्र पाठवायची ठरवली. ज्यांना पत्र पाठवणार होते त्यांना उद्देशून असं लिहिण्यात येणार होतं की "तुमच्या प्रिय व्यक्तीच्या मेंदूमधून फक्त तुमची स्मृती कायमची पुसली गेली आहे, बाकी सगळ्या स्मृती तशाच आहेत." त्यांना असं करून लोकांच्या प्रतिक्रिया पाहायच्या होत्या. प्रत्यक्षात हा प्रयोग त्यांनी केला नाही. मात्र नंतर मिशेलने पटकथालेखक चार्लीला या चर्चेबद्दल सांगितलं, आणि चार्ली म्हणाला की यावर एक relationships बद्दल चित्रपट होऊ शकतो आणि चार्लीने पटकथा लिहिली. वाचताना जरी दोन ओळीत वाचून झालं असलं तरी प्रत्यक्षात चित्रपट तयार व्हायला मात्र बरेच दिवस गेले.
सिनेमात जिम कॅरी ने जोएल साकारलाय तर केट विंसलेटने क्लेमेंटाईन साकारलीय. भिन्न स्वभावाची दोघ रिलेशनशिपमध्ये असतात, पण वर सांगितल्यासारखा दुरावा खूप वाढतो, आणि त्यात क्लेमेंटाईन भावनेवर निर्णय घेणारी, लहरी असते. ती भावनेच्या भरात जोएलच्या स्मृती पुसन टाकते. तशी सोय एका क्लानिकमध्ये उपलब्ध असते. मग त्या क्लीनिकमधून आलेलं एक पत्र जोएलला मिळतं ( जसं पत्र मिशेल लोकांना पाठवून प्रयोग करणार होते. )
" क्लेमेंटाईन च्या स्मृतींमधून जॉइलच्या स्मृती पुसून टाकण्यात आल्या आहेत. कृपया त्यांच्या नात्याबद्दल तिला काही सांगू नये ". जोएलला वाद मिटवून नवी सुरुवात करायची असते, हे पत्र हातात पडल्यावर तो तडक तिच्याकडं जातो तर खरच ती त्याला ओळखतंच नाही. व्हॅलेंटाईन डे थोड्या दिवसांवर आलेला असतो. त्याला त्यापूर्वी रिलेशन पहिल्यासारख करायचं असतं. पण हे सगळं झाल्यावर हो हतबल होतो. आणि मग तोसुद्धा ही प्रक्रिया करून क्लेमेंटाईनला त्याच्या स्मृतींमधून पुसून टाकण्याचा विचार करतो आणि त्या डॉक्टरला ती प्रक्रिया करण्यासाठी भेटतो. काही काळानं त्याच्यावर प्रक्रिया सुरु होते. त्याच्या मेंदूवर चाललेल्या प्रक्रियेदरम्यान त्याला भूल देऊन झोपवलेलं असतं, आणि सिनेमाचा पुढचा बराच भाग त्याच्या सबकॉन्शसमध्ये घडतो. मग तो त्याच्याच स्मृतींमध्ये जातो ज्या स्मृतींमध्ये क्लेमेटाईन असते, आणि उलट्या क्रमाने एकेक आठवणीत जातो, आणि ती आठवण पुसली जाते, मग आणखी पूर्वीच्या आठवणीत. अशी तिच्या आठवणी पुसायची प्रक्रिया सुरू होते. सुरुवातीला त्याचा गोंधळ होतो कारण तो घडून गेलेल्या घटना पुन्हा अनुभवू लागतो, जागा असल्यासारखा! सबकॉन्शसमध्ये असताना, जुन्या आठवणी जगताना मग त्याला कळून चुकतं की जे घडतंय ते खरं नाहीय, त्याच्या मनात चाललंय, आणि त्याच्या आठवणी पुसल्या जात आहेत. तो जसजसा तिच्यासोबतच्या जुन्या आठवणी जगू लागतो तसं त्याला कळून चुकतं की आपण अजूनसुद्धा खूप प्रेम करतो हिच्यावर... आता मात्र त्याला खूप पश्चाताप होतो, पण कितीही प्रयत्न केले तरी त्याला जाग येत नाही, तो सबकॉन्शसमधून बाहेर पडू शकत नाही, आणि त्यांच्या आठवणी नष्ट व्हायची प्रक्रिया सुरूच राहते. मग तो त्याच्या मनात क्लेमेटाईनला खोलवर लपवण्याचा प्रयत्न करतो, जेणेकरून तिची आठवण पुसली जाणार नाही. तो त्यासाठी अशा आठवणीही निवडतो, ज्या आठवणी आपल्याला माहिती असूनही आपण कधी त्यांची आठवण काढत नाही. काही अत्यंत कटू आठवणी, किंवा अशा आठवणी ज्यात आपण लाजिरवाण्या प्रसंगातून गेलेलो असतो. तो अशासाठी तिला अशा आठवणींमध्ये घेऊन जातो जेणेकरून तिची आठवण मनात खोलवर पुरून ठेवता येईल आणि तिची आठवण डॉक्टरना पुसता येणार नाही. तो तिची स्मृती वाचवून ठेऊ शकतो का? आणि पुढं काय होतं हे जाणून घेण्यासाठी चित्रपट पाहा!
हे सरळ सांगितलेलं असलं तरी चित्रपट मात्र सरळ पुढं जात नाही. narrative आणि editing नॉन linear आहे, तसंच मनात घडत असलेले प्रसंग surreal आहेत. पण चित्रपटात अशा काही गोष्टी आहेत ज्यामुळं आपण कुठला प्रसंग वर्तमानात घडतोय आणि कुठला प्रसंग आधी घडून गेलेला आहे हे समजतं. आधी सांगितल्याप्रमाण क्लेमेंटाईन लहरी, मनात जे आलं ते लगेच करणारी, आणि सिनेमात म्हटल्याप्रमाणे impulsive असते. ती तिच्या केसांना वेगवेगळे color करत असते. चित्रपट पाहत असताना सुरुवातीपासूनच जर तिच्या केसांचे color मधील बदल नीट पाहिले, तर chronology समजू शकते. चित्रपटात काही प्रसंग पुन्हा घडताना दिसतात. कधी कधी संभ्रम निर्माण होतो तेव्हा असे बारकावे लक्षात घेतले तर लगेच समजतं की तो प्रसंग कधी आणि कुठं घडलाय. हा चित्रपट येण्याआधी 2000 मध्ये अशाच स्मृती नष्ट होण्यावर आणि narrative व editing नॉन linear असणारा memento येऊन गेलेला होता. चार्ली दुसऱ्या प्रोजेक्टस मध्ये गुंतलेला असल्यानं त्याला पटकथा लिहून पूर्ण करायला खूप वेळ गेलेला आणि या दरम्यानच memento येऊन गेला. सगळीकडं त्याची चर्चा सुरू होती. यामुळं निराश होऊन चार्ली चित्रपट सोडून देण्याच्या विचारात होता. पण त्याला समजावून त्याच काम पूर्ण करायला लावलं गेलं. त्यानं चित्रपट लिहून पूर्ण केला. Eternal Sunshine ला 2004 चा सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा वर्गातील Academy Award (Oscar) मिळाला.
हा चित्रपट स्मृती नष्ट होण्यावर आणि narrative व editing नॉन linear असणारा असला तरी यात आणि memento मध्ये याशिवाय कुठलंच साम्य नाही. यात memento च्या contrast मध्ये सिलेक्टिव्ह मेमरी लॉस आहे.
पूर्वी मी जिम कॅरीचे dumb and dumber आणि the mask पाहिले होते. दोन्हीतला जिम खूप energetic होता, dumb मध्ये खूप बडबड्या आणि धुडगूस घालणारा होता. या चित्रपटात मात्र जिम खूप introvert, शांत serious आहे. तो त्याच्या एका डायरीत (जी नेहमी त्याच्यासोबत असते ) चित्रं रेखाटत असतो, लिहीत असतो. जिमचा अभिनय खूपच उत्कट आणि realistic वाटतो. Wiki वरील पेजवर सांगितल्यानुसार शूट सुरू होण्यापूर्वी एक वर्ष जिमचा ब्रेकअप झाला होता. जिम आणि मिशेलचा एक interview youtube वर आहे. त्यात जिम म्हणतो की त्याच्यासाठी हा चित्रपट एक भावनिक प्रवास होता, त्याला चित्रपट करताना भूतकाळाची परीक्षेला परत बसल्यासारखं वाटलं. चित्रपटात एक प्रसंग आहे, ज्यात जोएल स्मृती नष्ट करणाऱ्या डॉक्टरला त्याच्या कॅलेंमेटाईनसोबतच्या सगळ्या आठवणी सांगत असतो, आणि पुढच्या प्रक्रियेसाठी डॉक्टर ते सगळं टेपमध्ये रेकॉर्ड करत असतो. जिम youtube वरील त्या मुलाखतीत पुढं सांगतो की तो या प्रसंगासाठी, improvise करण्यासाठी पुन्हा त्याच्या भूतकाळाला सामोरं गेला. त्यानं त्याच्या ex च नाव न घेता त्याच्या भूतकाळाबद्दल टेपमध्ये रेकॉर्ड केलं. ते रेकॉर्डिंग शूटिंग दरम्यान सगळे ऐकत असत, त्यातून काही inputs मिळण्यासाठी. जिमच्या त्या मुलाखतीत / making video मध्ये असच एकदा त्याचं खरं रेकॉर्डिंग ऐकतानाच शूटिंग आहे. त्यात जिम केटला त्याच रेकॉर्डिंग ऐकवत आहे, ऐकताना तो अचानक टेप थांबवतो आणि उचलून फेकून देतो. मग त्याचा बांध सुटतो आणि तो रडताना दिसतो, आणि केट त्याला सांभाळताना. या सगळ्या गोष्टींमुळ असेल किंवा नसेल, पण जिमचा अभिनय खूपच खरा वाटतो, भिडतो.
केटच पात्र खूपच उत्साही, लहरी, अल्लड, बिनधास्त आहे, कधी कधी तिला पाहताना जब वी मेट मधील गीत आठवते. तिनंही खुप सुंदर काम केलंय. केटचे पूर्वीचे सिनेमे बहुतेककरून Period - historic असे होते. हा सिनेमा आणि पात्र तिच्यासाठीही वेगळे होते. जोएलच्या शांत पात्राच्या विरुद्ध तिचं बडबडी पात्र गती, उत्साह आणतं.
सिनेमाचा soundtrack सुद्धा खूप सुंदर आहे. काही प्रसंग संगीतामुळं मनाला भिडतात. आणखी एक trivial तरीही interesting गोष्ट म्हणजे एका प्रसंग आहे ज्यात क्लेमेंटाईन जोएलला घरी बोलावते. ते गप्पा मारत ड्रिंक घेत असताना पार्श्वभूमीला मंद आवाजात हिंदी गाणी ऐकू येतात. पहिल्यांदा "तेरे संग प्यार मे..." मग " मेरा मन तेरा प्यासा..", आणि शेवटी "वादा ना तोड..!"
बरीच दृश्यं ही मनातील-आठवणीतील-सबकॉन्शसमधील असल्यानं surreal आहेत त्यामुळं खुप मजेशीर आणि चमत्कारिक आहेत. स्मृती पुसण्याची प्रक्रिया चालू असल्यानं आपण ज्या आठवणीचं दृश्य पाहतो त्यातील वस्तू - property किंवा सिनेमाच्या भाषेत ज्याला mise en scène म्हणतात त्यातील एकेक गोष्ट गायब होत जाते किंवा रूपांतरित होत जाते आणि शेवटी त्या आठवणीतून क्लेमेंटाईन गायब होते, म्हणजेच पुसली जाते. मग पुढच्या आठवणींवर प्रक्रिया. तिच्या आठवणी पुसण्याचा क्रम हा अगदी ताजी आठवण पहिल्यांदा पुसण्यापासून होतो आणि मग पूर्वीच्या आठवणींकडं सरकत जातो. मिशेलने बरेच surreal प्रसंग आर्टिफिशल स्पेशल इफेक्ट न वापरता चित्रित केलेत. काही दृश्यं पाहतानाच आश्चर्य वाटतं की हे कसं केलं असेल. याबद्दलही जिम आणि मिशेलच्या मुलाखतीत/making व्हिडिओमध्ये त्यांनी सांगितलं आहे, ते प्रसंग कसे शूट केले ते दाखवलं आहे. त्याची लिंक खाली दिली आहे.
चित्रपटाचं नाव हे एका Elosia to Abelard या इंग्रजी दीर्घकवितेतील आहे. त्या कवितेत एक quote आहे, त्या quote चा उल्लेख सिनेमातही एका उपकथानकात येतो.
"How happy is the blameless vestal's lot!
The world forgetting, by the world forgot.
Eternal sunshine of the spotless mind!
Each pray'r accepted, and each wish resign'd"
त्या मूळच्या इंग्रजी कवितेतली मुलगी तिच्यापेक्षा १४ वर्षांनी मोठ्या असलेल्या शिक्षकाच्या प्रेमात पडते, ते दोघ लग्न करतात पण ते लग्न समाजमान्य नसल्यानं त्यांना वेगळं व्हावं लागतं. तो शिक्षक, Abelard हा monk बनतो आणि ती nun बनते. परत बऱ्याच काळानं तिच्या मनात त्याच्याबद्दल प्रेम उत्पन्न होतं तेव्हा ती दोघ एकमेकांना पत्र पाठवतात. पण त्यांना कळून चुकतं की दोघांचे विचार आता जुळत नाहीत. हे समजल्यावर ती खूप दुःखी होते आणि पूर्ण आयुष्य एकटं जगायचं ठरवते. मग ती nun बनून राहात निरपेक्ष एकांत जीवन जगते. या ओळींची अनेक interpretations आहेत, त्यातल्या एकानुसार असं निरपेक्ष निरिच्छ आयुष्य जगतानाच्या तिच्या आयुष्याबद्दल या ओळी बोलतात. मूळ कवितेच्या या विषयावर चित्रपटातही एक tragic उपकथानक आहे.
या कवितेची सिनेमाच्या संदर्भातही बरीच वेगवेगळी interpretations मी काही वेबसाईट्सवर वाचली, पहिली. एका interpretation नुसार भूतकाळ, त्रास देणाऱ्या आठवणी विसारल्यावर निरपेक्ष मनाला मिळालेल्या आनंदासाठी Eternal sunshine of the spotless mind हे title वापरलं आहे. तर आणखी एका ठिकाणी blameless vestal हा शब्द जोएल आणि क्लेमेटाईनच्या रिलेशनशिपमधील नावीन्य असणाऱ्या सुरुवातीच्या निष्पाप, भारलेल्या phase साठी वापरला आहे आणि रिलेशनशिपमधील सुरुवातीची phase जशी कुठल्याही प्रश्नांशिवाय-वादरहित असते, त्या काळातील नातं हे बहरलेलं असतं. दोघांच्या मनातही एकमेकांबद्दल कुठला किंतु नसतो, शंका, चीड नसते, त्यासाठी Spotless Mind म्हटलंय.
असो, आणखीही वेगळे, सुंदर अर्थ निघतील. याचं आणखी वेगळं interpretation असेल तर मलाही सांगा.
एकंदरीत कधी कधी रिलेशनशिपमध्ये एक वेळ येते, आपल्याला वाटतं,
"तार्रुफ़ (ओळख) रोग हो जाये तो
उसको भूलना बेहतर
ताल्लुक (नातं) बोझ बन जाये तो
उसको तोड़ना अच्छा...
चलो एक बार फिर से,
अजनबी बन जाये हम दोनो..."
तेव्हा आपल्या स्मृती नष्ट तर नाहीत करता येत, पण आपण break up चा विचार करतो. पण वेगळं होऊन जर तुम्हाला
"एक सौ सोला चांद कि रातें,
एक तुम्हारे कांधे का तिल,
गीली मेंहदी कि खुशबू,
झुठ-मूठ के शिकवे कुछ,
झूठ-मूठ के वादे भी सब..." हे सगळं आठवणीत येऊन त्रास देणार असेल तर पुन्हा एकदा विचार करा.
कोल्हापूरमधील रविवारची एक निवांत सकाळ होती. बाहेर पाऊस पडत होता. मी घरी एकटाच होतो, आणि रविवारच्या पावसामुळं अंगातून आळस जात नव्हता. तेव्हा मी अंथरुणात निवांत बसून "eternal sunshune.." पाहिला. एकदा पहिला आणि मग लगेच सलग दुसऱ्यांदा पाहिला. आवडला तर अफाटच होता, आणि काही missing links सुद्धा होत्या. दुसऱ्यांदा पाहताना बऱ्याच नव्या गोष्टी दिसल्या, समजल्या ज्या माझ्या आधी लक्षात आल्या नव्हत्या. चारच्या सुमारास मी मोबाईल बाजूला ठेवला. त्यातले काही sountrack youtube वर मिळालेले ते ऐकत बसलो. बाहेर थोडी झिरझिर सुरू होती. मग त्या बारीक झिरझिरीत बाहेर जाऊन चहा पिऊन आलो. पूर्ण दिवस आणि पुढचे तीन-चार दिवस मी त्याच mood मध्ये होतो. नंतर आणखी दोनदा पहिला, त्याबद्दल वाचलं, ऐकलं, पाहिलं. I just love it!
Netflix वर उपलब्ध आहेच, आणखी कुठले स्रोत असतील तिथून घेऊन पहा. पाहणार असाल तर हेडफोन लाऊन आणि मध्येच न थांबता पहा. कदाचित पहिल्यांदा पाहिल्या पाहिल्या बऱ्याच जणांना समजेल, कदाचित नाही. आवडला पण पूर्ण समजला नसेल तर परत नक्की पहा, नक्की समजेल आणि नवीन काहीतरी गवसेल.
- अभिजित कदम.
• चार्ली कौफमनची मुलाखत : https://youtu.be/3vhsStpeKfE
• जिम कॅरी आणि मिशेल चा मेकिंग चा व्हिडीओ : https://youtu.be/r3ok1W-8Ds8
• चार्ली आणि मिशेलची मुलाखत : https://www.dvdtalk.com/interviews/charlie_kaufman.html
