ट्रोजन घोडा, आज आणि नोलनकृत अभिजात "ओडिसी"

  नोलनचा "ओडिसी" अनेक कारणांनी आतापर्यंत सांगितलेल्या / दाखविलेल्या "ओडिसी" पेक्षा वेगळा आहे. ओडिसीची कथा ही फक्त ग्रँड स्केलवर लोकांना अचंबित करण्यासाठी किंवा त्यातील अद्भुतरस, वीररस IMAX सारख्या माध्यमातून लोकांपर्यंत पोहोचवावा, केवळ हा हेतू ठेवून दाखवलेली नाही. तसं करणं त्याला अजिबात अवघडही नव्हतं, असा भाव्यपणा अर्थात त्याच्यापेक्षा आणखी कोण चांगल्या प्रकारे दाखवू शकतं!! पण प्रेक्षक जाणीवपूर्वक "ओडिसी"कडे एका गेल्या परिप्रेक्षातून कसे बघतील याची काळजी नोलन मुख्यतः दृश्य, त्यानंतर पार्श्वसंगीत आणि मग अभिनय यांच्या माध्यमातून घेतो. आताच्या लेखनाचा उद्देश माझ्या ओडिसी पाहण्याच्या संपूर्ण अनुभवाबद्दल नसून त्या अनुभवाच्या काही तुकड्यांबद्दल आहे. 

सिनेमा हे प्रथमतः दृश्य माध्यम आहे. सिनेमा हा शब्दच मुळात "kinema" या ग्रीक शब्दापासून जन्माला आहे. "Kinema" म्हणजे हालचाल. (याच मूळ धातूपासून "kinetic" म्हणजे गतीज हा शब्द तयार झाला आहे.). सिनेमाला आपण "चित्र"पट म्हणतो, कारण हलणारी दृश्य हे सिनेमा या माध्यमाचे व्यवच्छेदक लक्षण आहे. नाटक हे जसे अभिनेत्याचे माध्यम आहे, पुस्तक हे लेखकाचे माध्यम आहे, तसे सिनेमा हे मूलतः दिग्दर्शकाचे माध्यम आहे. त्यामुळे पडद्यावर एखादी गोष्ट एकप्रकारे दिसत असेल तर ती गोष्ट प्रेक्षकाने तशी पहावी असा दिग्दर्शकाचा हेतू असतो. दिग्दर्शकाची ती सृजनशील निवड (creative choice) असते. नोलनच्या अशा काही निवडींबद्दल मला आज सांगायचं आहे. 

इलियड आणि ओडिसी या दोन्ही महाकाव्यांमधील सगळ्यात नाट्यमय, कलाटणी देणारा, दोन्ही कथानके सांधणारा आणि एका महत्त्वाच्या बिंदूपर्यंत नेणारा प्रसंग म्हणजे ट्रॉयच्या समुद्रकिनाऱ्यावर येऊन पडलेली ग्रीकांची भेट आलेला मोठा लाकडी घोडा. जवळपास दहा वर्षं ट्रॉयच्या बाहेरच थांबलेलं ग्रीक सैन्य या "ट्रोजनच्या घोड्यातून" (Trojan Horse) ट्रॉयमध्ये प्रवेश करतं. ही लाकडी घोड्याचा कल्पना सुचते "इलियड" मधील दुय्यम पात्र आणि "ओडिसी" मधील मुख्य पात्र असणाऱ्या ओडिसियसला. तो ट्रोजनचा घोडा ट्रॉयच्या तटबंदीमधून आत घेतला जातो आणि त्यानंतर ग्रीकांना बहुप्रतिक्षित विजय मिळतो.

हा प्रसंग खरं तर इलियडचा भाग आहे. "ओडिसी"मध्ये फक्त ओडिसियसचा घराकडे असणारा प्रवास आणि त्या प्रवासातील अद्भुत प्रसंग आहेत. पण नोलन जाणीवपूर्वक ट्रोजन घोडा ट्रॉयमध्ये घुसण्याच्या प्रसंगाला अतिशय महत्त्व देतो. तो प्रसंग पार्श्वसंगीताच्या अतिशय परिणामकारक वापरातून नोलनने खूपच प्रभावीपणे पडद्यावर रंगवत नेला आहे, build करत नेला आहे. अस्सल नोलन शैलीतील अतिशय सुंदर visual treat आहे ती. Interstellar मध्ये "Docking Scene" मध्ये जशी वातावरण निर्मिती साधली आहे, तश्या प्रकारचा परिणाम साधण्याचा प्रयत्न नोलन इथे करतो. इथं घोडा कसा दाखवावा ही पूर्णतः दिग्दर्शकीय निवड आहे. जुन्या इलियड - ओडिसी च्या रूपांतरामध्ये, चित्रपटांमध्ये ट्रोजन घोडा हा चारी पायांवर उभा असलेला दाखवलेला आहे. नोलन मात्र पुढच्या दोन्ही पायांवर उभा असलेला घोडा दाखवतो. IMAX सारख्या मोठ्या स्क्रीनवर, समुद्रकिनाऱ्यावर असलेला स्क्रीन व्यापून टाकणारा आक्रमक अवस्थेतील भव्य घोडा आणि पार्श्वभूमीवर हळूहळू लय पकडणारं संगीत एक वेगळाच परिणाम साधतं. तो परिणाम केवळ अनुभवावा. एक तर त्यातील काही फ्रेमच इतक्या सुंदर आहेत, जणू काही सुंदर paintings आपण पाहत आहोत, फ्रेमची रचना, प्रकाश - छाया, रंग!! आणि मग अर्थात तो घोडा आत जाऊन, त्यातून सैनिक बाहेर येऊन, आतून अजिंक्य दरवाजा उघडून ट्रॉयचा पाडाव होण्याला सुरुवात होईपर्यंत हळूहळू वातावरण निर्मिती करत जाणारं पार्श्वसंगीत! चित्रपटाच्या पहिल्या भागात नोलन या प्रसंगातील अर्धाच भाग दाखवतो, दार उघडून ॲगमेनॉन सैन्यासह आत येऊन ट्रॉयचा पाडाव करायला सुरूवात होईपर्यंत. आणि मग चित्रपटभर अनेक वेळा एकच दृश्य बऱ्याचदा दाखवलेलं दिसतं. ओडिसियस त्या युद्धातील एका क्षणी पायऱ्यांवर हतबलपणे बसून उजवीकडे वरती काहीतरी पाहत बसलेला दाखवला जातो. त्याच्या चेहऱ्यावर असणारा पश्चाताप फ्रेममधून झिरपत असतो. नोलन मुद्दाम ३ ते ४ वेळा हीच फ्रेम वेगवेगळ्या वेळी पुन्हा पुन्हा का दाखवतो ते पडद्यावरच अनुभवलं पाहिजे. 

ट्रोजन घोडा, विश्वासघाताचं प्रतीक. दहा वर्ष ग्रीकांना ट्रॉय जिंकता येत नाही, अतिशय भक्कम तटबंदी असते ट्रॉयची. दहा वर्षांनी ग्रीकांच सैन्य निघून जातं आणि समुद्रावर ट्रॉयला ग्रीकांनी दिलेली भेटवस्तू - लाकडी घोडा येतो. आपले देव सारखेच आहेत, असं म्हणून ट्रॉय ती भेट स्वीकार करतं, आणि तो घोडा आत घेतं. युद्धाचे नियम पाळून ग्रीकांना ट्रॉय कधीच जिंकता आलं नसतं. म्हणून ते विश्र्वासघातकी योजना आखतात. देवांच्या पवित्रपणावर विश्वास ठेऊन ट्रॉय तो घोडा आत घेतं. आपला विजय तर ग्रीक गेल्यावर झालाच आहे यामुळं गहाळ पडलेलं, अभेद्य अजिंक्य ट्रॉय! आणि मग सगळे झोपलेले असताना रात्री त्या घोड्यातून ग्रीक सैनिक बाहेर पडून पाताळयंत्री पद्धतीने (ग्रीकांच्या दृष्टीने चलाखी) बेसावध असलेल्या ट्रॉयवर तुटून पडतात. प्रचंड हिंसाचार होतो.त्या हिंसाचाराच्या पार्श्वभूमीवर नोलनच्या ओडिसीमधील ओडिसियसचा उद्विग्न पश्चातापदग्ध आवाज आपल्या ऐकू येतो..."आणि दहा वर्षं युद्धाच्या प्रतीक्षेत असणारं आमचं सैन्य मग ट्रॉयवर तुटून पडलं. दहा वर्षांचा राग भडकून त्याने ट्रायला जाळून टाकलं.."(स्वैर अनुवाद). जेव्हा ओडिसियस हे सांगत असतो तेव्हा माणसाच्या आत असणाऱ्या प्राण्याबद्दल, त्याच्या आदिम प्रेरणांबद्दल नोलन आपल्याला काही सांगत असतो. अशावेळी "निशांत" मध्ये शेवटी सत्यदेव दुबेंच्या पात्राच्या दृष्टिकोनातून, माणसातील बाहेर आलेलं जनावर दाखवणारे तेंडुलकर - निहलानी आणि ओडिसीमध्ये ट्रॉयमधील विध्वंस दाखवणारा नोलन माझ्यातील माणसाला एकाच प्रकारे हलवून सोडतात, मला भवतालाबद्दल अधिक संवेदनशील बनवतात. ट्रॉयचा विजय "ट्रॉय" चित्रपटात आपण पाहतो तेव्हा त्यात विररस असतो, परंतु नोलनच्या "ओडिसी"मध्ये आपण तोच विजय पाहताना मात्र त्यात रौद्ररस करुणरसात रूपांतरित होताना आपण पाहतो. "ओडिसी" पाहताना आपल्याला युद्धज्वर चढत नाही, युद्धाची भयानकता दिसू लागते

ट्रोजन घोडा. याच ट्रोजन घोड्यावरून कॉम्प्युटर हॅक करणाऱ्या एका व्हायरसचं नाव "ट्रोजन व्हायरस" असं पडलं. आपण एखादी लक्षवेधक फाईल (एखादं ऍप, एखादी गेम, एखादा चित्रपट) आपल्या कॉम्प्युटरमध्ये (तथा मोबाईलमध्ये) विश्वासाने डाउनलोड करतो. उत्सुकतेने ती फाईल उघडतो, आणि उघडल्यावर कळतं की हा तर व्हायरस होता!! आणि आपणाला काही कळायच्या आत आपला कॉम्प्युटर / फोन बाधित होतो. आपणच "वरलीया रंगा" भुलून जाऊन, वरच्या रूपावर विश्वास ठेऊन ती फाईल आपल्या कॉम्प्युटरवर घेतो. त्या फाईलचा, ट्रोजन घोड्याचा मूळ उद्देश वेगळाच असतो. ती भेटवस्तू नाही तर आपला संगणक, आपलं राज्य उद्ध्वस्त करणारं कुटिल कारस्थान आहे हे आपल्याला तेव्हा समजतं, जेव्हा आपण त्याला विश्वासाने आपल्या जवळ केलेलं असतं. त्यानंतर मात्र लक्षात येऊन काही उपयोग होत नाही. आपल्यासाठी विश्वासघात असला तरी घोड्याची रचना कारणा-यासाठी मात्र तो "मास्टरस्ट्रोक" असतो. हे सगळं जेव्हा आपल्या लक्षात येतं तेव्हा सगळं होत्याचं नव्हतं झालेलं असतं. चूक आपलीच असते, आपणच भाबडेपणांनं ती फाईल आपल्या संगणकामध्ये डाउनलोड केलेली असते, आपल्या जवळ स्थान दिलेल असतं. चूक ट्रॉयची असते, ते घोड्याला निरुपद्रवी भेटवस्तू समजून त्याचा नुसता स्वीकार करत नाहीत तर त्याला अभेद्य तटबंदीच्या आत घेतात. त्या घोड्याचं खरं स्वरूप समजून येईपर्यंत मात्र वेळ कायमची निघून गेलेली असते. घोडा निमित्तमात्र राहतो, त्याच्यात मूलतः काहीच शक्ती नसते, त्याचा वापर होऊन तो बाजूला फेकून दिला जातो. असो!

नोलनच्या ओडिसीमध्ये : ओडिसियसला आपण ट्रोजन घोडा तयार करून चूक केली हे लक्षात येऊन खूप पश्चाताप होतो. ग्रीक सैन्य आत आल्यावर बेभान होऊन अंधाधुंदपणे विध्वंस करत सुटतं. बुद्धी आणि तर्कशुद्ध विचारांचे प्रतीक असणाऱ्या अथेनाच्या भव्य पुतळ्याचा शिरच्छेद सैनिक करतात आणि अथेनाच्या पुतळ्याचं तुटलेलं शीर "आपण काय करून बसलो" या पश्चातापदग्ध मनस्थितीत बसलेल्या ओडिसियससमोर येऊन पडतं. या प्रसंगातच आणखी दोन समांतर दृश्यं चित्रपटात दाखवली आहेत, पण ती पडद्यावरच पाहिली पाहिजेत. सद्सद्विवेकाचे प्रतीक असलेल्या त्या तुटलेल्या शिराकडे पाहत असताना ओडिसियसच्या मनात एक द्वंद्व सुरू होतं. एक अतिशय पवित्र गोष्ट आपण आज मारून टाकली अशी भावना त्याला छळू लागते. त्याचा विवेक त्याला डागण्या देऊ लागतो. कदाचित त्यामुळे तो ॲगमेनॉनच्या सोबत घरी न जाता वेगळ्या मार्गाने घरी जातो. इथे दोन प्रवास आहेत, आणि दोन संघर्ष आहेत. एक आहे ओडिसिएसचा समुद्रातील प्रवास आणि संघर्ष , जिथे तो खवळलेल्या देवांना न जुमानता कुणालाच न भिता, एकेक संकटाशी दोन हात करत घरी निघाला आहे. तर दुसरा प्रवास आणि संघर्ष आहे त्याच्या मनात, ज्याचं बाह्यरूप म्हणजे खवळलेला समुद्र आहे. तो संघर्ष आहे त्याला सतत डागणी देणाऱ्या, त्याला त्याच्या कृतीचा जाब मागणाऱ्या विवेकाशी. त्याचा आतला प्रवास आहे आपली चूक मान्य न करता आपल्या कृतीचं हजारो प्रकारे समर्थन करण्याच्या केविलवाण्या प्रयत्नापाशी सुरू होऊन ते स्वतःचा, आपण केलेल्या चुकीचा विनाअट स्वीकार करण्यापर्यंतचा. जो प्रवास कदाचित कलिंगच्या युद्धानंतर अशोकाचासुद्धा झाला असेल, आणि त्यानंतर तो बुद्धाकडे वळला असेल. नोलनच्या ओडिसिएसमध्ये आणि अशोकामध्ये मला साम्यस्थळं दिसतात. तसंच नोलनच्याच सिनेमातील अशा आंतरिक द्वंद्वामध्ये असलेली अनेक ग्रे शेडमधील पात्र आठवतात. आपण निर्माण केलेल्या बॉम्बची चाचणी डोळ्यांसमोर झाल्यावर, तसेच ते बॉम्ब जपानमध्ये पडल्यावर असाच आंतरिक प्रवास आपल्याला नोलनच्या ओपनहायमरमध्ये झालेला दिसतो.  

नोलनच्या ओडिसीमध्ये आपल्याला ॲगमेनॉनचा पूर्ण चेहरा कधीच दिसत नाही, आणि तो आपल्या दृश्यपतळीवर बऱ्याच वेळा दाखवला जात नाही. बऱ्याचदा आपण त्याला लोअर अँगलमधून पाहतो, त्याच्या भव्य चिलखत आणि भव्य दडपून टाकणाऱ्या शिरस्त्राणात. अशा स्वरूपातील ॲगमेनॉन दाखवून नोलन आपल्याला मूर्तिमंत निष्ठूर सत्तापिपासू महत्वाकांक्षा दाखवत असतो. संपूर्ण चित्रपटात फक्त एकदाच आपल्याला ॲगमेनॉनचे डोळे दिसतात, जेव्हा ओडिसियसला पाताळामध्ये मेल्यानंतरचा ॲगमेनॉन भेटतो, जेव्हा तो एकमेव वेळी vulnerable होऊन मानवी पातळीवर येऊन आपल्या मृत्यूबद्दल सांगत असतो. अर्थात, इथेही त्याचा पूर्ण चेहरा दिसत नाहीच, त्याच्या भव्य शिरस्त्राणातून फक्त त्याचे डोळे आपणाला दिसतात. ॲगमेनॉनची भूमिका साकारणारा बेनी साफडी हा चांगला अभिनेता आहे. तो साफडी बंधू या अलीकडील प्रसिद्ध दिग्दर्शक बंधूंमधील एक आहे. त्याने आपली अभिनयक्षमता "Good Time" मधून सिद्ध केलीच आहे. पण त्याने चेहरा दाखवून जेवढ्या प्रमाणात मूर्तिमंत निष्ठूर सत्तापिपासू महत्वाकांक्षा दाखवली असती त्याच्या कित्येक पटीने ती नुसत्या त्याच्या भव्य शिरस्त्राणातून व्यक्त होते, आणि IMAX मध्ये तर अक्षरशः अंगावर येते ! 

ओडिसिएसचा वापर करून, लाकडी घोड्याचा कपटीपणा करून ॲगमेनॉन आपले मनसुबे साध्य करतो. आपल्या भावाची बायको परत आणणं हे तर एक निमित्त असतं. त्याला खरं तर ट्रॉयवर आपली अधिसत्ता स्थापित करायची असते, आणि त्या माध्यमातून सागरी व्यापारावर नियंत्रण मिळवायचं असतं. असे कित्येक ॲगमेनॉन आपल्या अंतस्थ हेतू, मनसुबे साधून घेण्यासाठी, सरळ सरळ आपल्या शत्रूला संपवू शकत नसले तर ट्रोजन घोड्यांच्या, ओडिसिएसच्या माध्यमातून आपला कार्यभाग अत्यंत कपटीपणे साधत असतात. ओडिसियस मग जन्मभर पश्चाताप करत राहिला तरी झालेली हानी त्याने कधीच भरून येतं नसते. 

नोलनच्या ओडिसीबद्दल खूप खूप काही लिहिण्यासारखं आहे. मी आतापर्यंत तीनदा पाहिला आणि प्रत्येकवेळी एक नवा पदर उलगडत गेला. तसा सरळ सरळ पहिला तर ही एक IMAX मध्ये शूट झालेली पुराणकथा पडद्यावर बघण्यात मजा आहेच. भव्य दृश्यं, सुंदर फ्रेम्स, त्यांच्या प्रमाणबद्ध रचना (compositions), अतिशय परिणामकारक पार्श्वसंगीत, वास्तवाजवळ जाणारे मॅजिकल रियालिजमची प्रचिती देणारे अद्भुतरम्य प्रसंग, रंजक ऍक्शन हे सगळं पहिल्या बघण्यात पहायला मजा येतेच आणि नुसतं हे पाहूनही चित्रपट मजा देतो. पण मग जेव्हा आपण आणखी जागरूक राहून डोळसपणे पडद्यावर दिग्दर्शक जे दाखवू पाहतो, एखादं दृश्य अस का दाखवलं असेल, एखादं पात्र अस का दाखवलं असेल, याचा विचार करत चित्रपट पाहतो तेव्हा आपल्याला चित्रपटातील एव्हाना अदृश्य असणारे अनेक लेअर दिसू लागतात, आणि चित्रपट आपल्यावर आणखी खोल परिमाण करत जातो. मग ती केवळ एक भव्य स्वरूपात दाखवलेली ग्रीकपुरणातील मिथककथा राहत नाही, ती वर्तमानात, अगदी आजसुद्धा समर्पक, प्रासंगिक असणारी सर्वकालिक बोधकथा बनते. जेव्हा एखादी कथा स्थळकाळाच्या सीमारेषा ओलांडून ती सर्वकालिक, सार्वत्रिक होते, जेव्हा तिला जगाच्या कुठल्याही कोपऱ्यातील व्यक्ती आपल्या जगण्याशी जोडून पाहू लागतो, जेव्हा ती कथा मानवी असते, आणि माणूस म्हणून असणाऱ्या तुमच्या मर्यादा उघड्या पाडून एक आशावादही निर्माण करते, माणूस म्हणून तुम्हाला समृद्ध करते तेव्हा ती कथा, आणि ज्या माध्यमातून ती कथा सांगितली जाते ते माध्यम आणि ती कथा तुमच्यापर्यंत पोहोचवणारा सर्जनशील कलाकार, यांना "अभिजात"पणा प्राप्त होते. नोलनचा " द ओडिसी" असाच एक अभिजात चित्रपट आहे. 

नक्की बघा. पडद्यावरच बघा, मोबाईलमध्ये अजिबात बघू नका. आणि शक्य झालंच तर IMAX मध्ये बघा. मुळात आपल्याकडे नोलनने ज्या IMAX पडद्यासाठी सूट केलं आहे तसा पडदा उपलब्ध नाही, त्यामुळे आपल्याकडील IMAX मध्येच सिनेमा पाहताना आपण २५% कापलेलं (cropped) दृश्य पाहत असतो. त्यात जर रेग्युलर पडद्यावर सिनेमा पाहत असू तर ते दृश्य ४०% कापलेल दिसतं, आणि त्यात तुम्ही मोबाईलवर बघणार...! त्यामुळे थिएटरमध्येच मोठ्या पडद्यावर बघा अशी एक सिनेफाईल म्हणून नम्र विनंती. 

अभिजीत कदम | २४ जुलै २०२६. 

ये तो सिर्फ ट्रेलर (नहीं) है...

 

टीझर आणि ट्रेलर कट करणे ही एक कला आहे. टीझरचं कामच मुळी टीज (tease) करणं असतं. प्रेक्षकांच्यात एक उत्सुकता निर्माण करणं, सिनेमात काय असेल याबद्दल एकदम हलकीच पण अतिशय परिणामकारक झलक देऊन त्याच्यात चित्रपटाबद्दल कथेची जास्त माहिती न देताही कुतूहल निर्माण करणं. चांगला टीझर संभाव्य प्रेक्षकांच्यात "दिदार को तरसे अखियां" (हे हिमेशच्या आवाजात ऐकू येईल असं वाचावं) अवस्था निर्माण करतो, वारंवार टीझर पाहायला भाग पाडतो. 

ट्रेलरमध्ये मात्र कथानक काय असेल, याबद्दल प्राथमिक अवगत केलं जातं. त्यातून सिनेमाची ट्रिटमेंट कशी असेल हे समजतं. चित्रपटाचा जॉनर (genre) / प्रकार काय असेल हे टीझर वरून समजलेलं असतंच. ट्रेलरमध्ये मात्र कथानकाबद्दल एकदम प्राथमिक माहिती, चित्रपटाची ट्रिटमेंट कशी आहे, त्याचं संगीत, प्रमुख पात्रं, आणि उत्सुकता आणखी वाढवण्यासाठी महत्त्वाचे highlights, catchy संवाद हे प्रमुख घटक असतात. 

अर्थात, एकदम पूर्ण व्यावसायिक, हिरोप्रधान चित्रपटांच्या ट्रेलरला वेगळी परिमाणं असतात. उदा. सलमानच्या एका सिनेमाच्या टीझरमध्ये फक्त त्याच्या हातातील ब्रेस्लेट दाखवलं होतं. पण असे चित्रपट सोडले तर इतर कथाप्रधान / आशयप्रधान परंतु तरी व्यावसायिक चित्रपटांच्या टीझरमध्ये आणि ट्रेलरमध्ये वरील घटक असतात. 

काही टीझर मात्र अतिशय हटके असतात. उदा. राजकुमार हिरानीची आगामी सिरीज "प्रीतम और पेड्रो" याचा टीझर मला खूप आवडला होता. त्याचं पार्श्वसंगीत आणि प्रमोशनसाठीचं गाणं, त्याचे lyrics आणि व्हिसुअल्स एकदम भारी होते, पुन्हा पुन्हा ऐकले होते. 

तसंच अलीकडच्या काळाचा असाच एक अतिशय चांगला कापलेला टीझर आणि ट्रेलर धुरंधर च्या पहिल्या भागाचा तसंच ॲनिमलचा होता. पुनःपुन्हा पहावा वाटणारा. धुरंधरमधील अपारंपरिक पद्धतीने समोर आलेली पात्ररचना पहिल्यांदा ट्रेलरमध्ये पाहताना आश्चर्याचा धक्का बसला होता. मागे सरलेले केस, चष्म्यातील भेदक नजर, सिगरेटमुळे काळे पडलेले ओठ...अरे! हा तर माधवन आहे! असाच धक्का अर्जुन रामपालला पाहताना बसला होता. ट्रेलरमध्ये नाव दाखवल्यानंतर एक काही सेकंदाचा पीक पॉईंट असतोच असतो. त्यात खूप क्रिएटिव्ह काहीकाही केलं जातं. विनोदी जॉनर असेल तर एखादा विनोद असतो, थ्रिलर असेल तर शॉक बसेल असं काहीतरी असतं. असला पिक पॉईंट मला ॲनिमलच्या ट्रेलरमध्ये आवडला होता. काही सेकंदांसाठी दिसणारा, चाकू फिरवणारा बॉबी देओल आणि त्याच्या चेहऱ्यावरील क्षणार्धात बदलणारे भाव....व्वा!!  अनुरागच्या रमण राघव २.० च्या ट्रेलरमधील पिक पॉईंट असाच लक्षात राहण्यासारखा होता, खिडकीतून "निकालो बाहर मुझे" म्हणत एकदम रागात रडत ओरडणारा नवाज, एकदमच शांत होऊन खिडकीतून आपला आवाज कुणी ऐकला का ते बाहेर बघतो....रंगबदलू सरडा!

पूर्वी म्हणजे जेव्हा सिनेमा डिजिटल नव्हता आणि फिल्मवर बनत होता, तेव्हा सिनेमा झाल्यावर त्याच रीळावर नव्या सिनेमातील काही भाग जोडला जायचा. म्हणजे मुख्य सिनेमाच्या रीळाला ट्रेलरसारखा जोडला जायचा म्हणून त्याचं नाव ट्रेलर पडलं...आता फिल्म राहिल्या नाहीत, आणि ट्रेलर स्वतंत्रपणे समाजमाध्यमांवर दिसू लागले, पण त्याचं नाव तसंच राहिलं.... ट्रेलर!

असो. तर या लिखाणाला निमित्त ठरलेला आहे नागराज मंजुळेंच्या आगामी "खाशाबा" या चित्रपटाचा अतिशय सुंदर कापलेला टीझर... हळूहळू मनाचा ताबा घेत घेत वीर रस जागृत करणारं अजय अतुल यांचं संगीत आणि "खाशाबा" title song/ anthem ची झलक, आणि त्या संगीतावर स्वार होत अर्थात संगीताच्या सलग मोठ्या तुकड्यावर चिकटवलेले सुंदर, उत्कंठा शिगेला पोहोचवणारे, उत्सुकता निर्माण करणारे visuals... बंडी आणि लेंगा घालून शेतात गोफणीतून दगड भिरकावणारा खाशाबा, विहिरीतून पाणी काढताना, म्हशीला धुताना दिसणारं त्याचं पिळदार शरीर, आणि मग एकामागोमाग येत जाणारे व्यक्ती, स्थळ, काळाचे संदर्भ, आणि अभिनेते न दिसता पात्रांच्या माध्यमातून दिसणारे जितू जोशी, गिरीश कुलकर्णी, छाया कदम,सुरेश विश्वकर्मा, महेश मांजरेकर, ओम भूतकर, गार्गी कुलकर्णी ( सहनिर्मितीसुद्धा), संदीप कुलकर्णी, वैभव मांगले, दस्तुरखुद्द अण्णा, कोल्हापूरचे महाराज आणि बहुतेक मोरारजी देसाई यांची पात्रं साकारणारे अभिनेते... अजय अतुल नाव येताच एकदम हत्तीचा आवाज आणि सुरू होणारी "खाशाबा" anthen... आणि उत्कंठा शिगेला पोहोचविणारा खाशाबांचे पात्र साकार करणारा अभिनेता...कोण आहे, कोण आहे...आता दिसेल, मग दिसेल...नाही दिसणार, कारण तुम्हाला tease करायचं आहे...अजून थोडी वाट बघा... आणि "खाशाबा" हे नाव आल्यानंतर, जेव्हा पार्श्वसंगीत आणि गाणं अत्युच्च पातळी गाठतं तेव्हा मातीच्या - जमिनीच्या रूपातील फॉन्टमध्ये, एकदम स्टाईलमध्ये उमटणारी अक्षरे ..."a film by Nagraj Popatrao Manjule"!!! व्वा!

 जीतू जोशीचा लुक, आणि त्याला पळताना पाहून, त्याची ती लकब पाहून आण्णांनी एकदम काहीतरी अस्सल पकडल्याचं दिसतं... असंच वाटतं एकदम काही सेकंदासाठी दिसणाऱ्या छाया कदमला पाहताना, खाशाबांची भुमिका करणारा अनामिक (!) शेतात नांगरत असताना एक पाय वर आणि एक पाय जमिनीत ठेवताना...बापू बिरू वाटेगावकर स्टाईलमधील (की त्यांचंच पात्र!) पात्र रंगवणारा अण्णा पाहताना...(बहुतेक) कोल्हापूरचे शाहू महाराज साकारणारे पात्र पाहताना..... 

किमान दहावेळा तरी टीझर पहिला असेल आणि किमान वीस वेळा तरी ऐकला असेल...

पूर्ण आनंद घ्यायचा असेल तर कानाला हेडफोन लावा, youtube वर आटपाटच्या अधिकृत चॅनेलवर जाऊन टीझर फक्त सुरू करून लगेच pause करा. सेटिंगमध्ये जाऊन व्हिडिओ क्वालिटी कमीत कमी १०८० वर ठेवा, स्क्रीन आडवी करा, आणि मग प्ले करा... आणि एका अतिशय सुंदरपणे कापलेल्या टीझरचा आस्वाद घ्या!

- अभिजीत कदम. 

"मैं वापस आऊ्ंगा" - हरवून गेलेल्या स्वतःचा शोध.

वापस किधर आना है? कुठं परत यायचं आहे? हा इम्तियाज अली कुठल्या परत येण्याबद्दल बोलत आहे? आणि सारखा बोलत असतो??इम्तियाज अलीची नादान परिंद्याला पुन्हा हाक आहे, घरी ये म्हणून...

तो नादान परिंदा कोण आहे? 

स्वतःचा शोध घेताघेता, काय पाहिजे ते दिसलं असूनही तिथे पोहोचू शकत नसल्याची भळभळती जखम घेऊन जगणारा अश्वत्थामा आहे तो. तो आहे जॉर्डन जो हिरपर्यंत पोहोचू शकत नाही आणि त्या अपूर्णत्वातून जन्म घेतं ज्वाला ओकणारं संगीत...पेटलेली गिटार...

तो नादान परिंदा आहे वेद. खोलवर गाडलेल्या स्वतःलाच उकरून बाहेर काढणारा...

ती आहे गीत, हरवलेल्या स्वतःपाशीच पुन्हा परत येणारी...

तो आहे "मैं वापस आऊ्ंगा" मधील आजोबांच्या परत जाण्याला शोधत स्वतःचाच शोध लागलेला निर्वैर! 

इम्तियाजच्या सिनेमात बऱ्याचदा हा नादान परिंदा दिसतो. स्वतःचा शोध असतो. सिनेमातील मध्यवर्ती पात्राच्या आयुष्यात त्याला काहीतरी धक्का बसतो, आणि त्या नादान परिंद्याचा स्वतःकडे प्रवास सुरू होतो...

या सिनेमांमध्ये त्या पात्राचा स्व गवसल्याचा प्रसंग नेहमीच अतिशय उत्कट असतो, चित्रपटाचा तो अत्युच्च बिंदू असतो, किमान माझ्यासाठी तरी तो तसा राहिला आहे.... जेव्हा जनार्दन "कुन फाया कुन" गात असताना एकदम वर पाहतो, जेव्हा वेद स्वतःकडे आरशात पाहतो, जेव्हा निर्वैर कावेरीशी फोनवर बोलत बोलत घराच्या बाहेर येऊन बसतो... अर्थात मला तरी आत्ता एवढे आठवतात...

आणि नासिर !!!! व्वा!!! ❤️नासिरच्या आजोबांकडे पाहताना "छोड आए हम वो गलिया..." लिहिणारा गुलजार आठवतो... 

 ज्या सीमारेषेवरून ज्याचं पूर्ण आयुष्य बदललं, ज्याचं घर, गाव, मुळं सुटली त्या सीमारेषेच्या पलीकडं असणाऱ्या आपल्या गावाच्या प्रेमात, "सरहदीपलीकडच्या गावचा" अशी आपली ओळख रहावी म्हणून आपलं आडनावच "सरहदी" करणारा, मुळांना घट्ट पकडलेला सागर सरहदी आठवतो...

(सागर सरहदी तर सिनेमा पाहताना क्षणाक्षणाला आठवत होते. काही दिवसांपूर्वी इरफानने घेतलेली त्यांची मुलाखत ऐकली होती. त्यात ते एकदम सिनेमातील नासिरने केलेल्या आजोबांसारखेच भूतकाळातील त्या क्षणातच अडकले होते... अवघं शरीर जीर्ण झालं तरी कपाळावरची जखम तशीच ताजी असणारे...)

सिनेमात नासिरला closure मिळालं पण सागर सरहदींसारखी कित्येक माणसं शेवटपर्यंत closure न मिळताच तडफडत राहिली...

रस्त्याच्या कामात माझ्या घरासमोरील, माझ्या अतिशय जवळचं एक झाड मुळासकट उखडून दुसरीकडे लावलं गेलं. अशी मुळासकट उपटून दुसरीकडे लावलेली झाडं गावाहून फलटणला जाताना रस्त्याला बऱ्याचदा दिसतात...पण ती नव्याने कधी चांगली फुटूच शकलेली नाहीत. कित्येक तर फुटलीच नाहीत. काही झाडांचे मोठाले बुंधे आणि खुरटलेल्या लहान फांद्या बघून आतवर खूप काही तुटतं.. असल्याच एका झाडाची भूमिका काय जगालाय नासिर...!

द्वेष, हिंसा, युद्ध यातून होणारा विध्वंस.. माणूस न वाटावे असे पिसाळलेले न जाणो कुठल्या ग्रहावरून - मंगळावरून आलेले लोक...आणि अंगावर येणारी ती दृश्यं डोक्यातून जात नाहीत..शेवटी पडणाऱ्या इमारती, रडणारी लहान मुलं यांचे मोन्ताज....खुर्चीवरून शेवटच नाव संपून जाईपर्यंत उठून दिलं नाही...आणि अजून डोक्यातून गेल नाही...

- अभिजीत कदम.

धुईन (Fog) : धुक्यात हरवलेल्या स्ट्रगलरची गोष्ट

"धुईन (Fog) : धुक्यात हरवलेल्या स्ट्रगलरची गोष्ट"

- अभिजित कदम.

#Dhuin

#Achal_Mishra

कधी शंभरातल्या नव्व्याण्णव जणांचा प्रतिनिधी, कधी Disciple मधील शरद नेरुळकर, कधी सदाशिव पेठेतील कुठल्यातरी अभ्यासिकेत पुस्तकात डोकं घालून बसलेला कुणीतरी, भरत आंधळे-विश्वास नांगरे पाटीलांचं भाषण भाबड्या डोळ्यांनी पाहणारा कुणीतरी, chain marketing च्या कुठल्यातरी सेमिनारमध्ये कोट चढवून बसलेला कुणीतरी...अशा कितीतरी जणांचा प्रतिनिधी वाटला "धुईन" मधील पंकज.

जवळपास प्रत्येकच क्षेत्रात यशस्वी होऊन कौतुक झालेली काही प्रसिद्ध नावं असतात, त्यांची भाषणं , त्यांच्या मुलाखती, त्यांच्या struggle च्या कहाण्या आणि त्यांचे सुप्रसिद्ध किस्से या चमकदार पृष्ठभागाखाली कितीतरी खोलवर गाडले गेलेले असतात यांच्याइतकेच कष्ट घेतलेल्या, struggle असणाऱ्या कित्येक अयशस्वी स्वप्नांचे सापळे. बऱ्याचदा वास्तवाशी फारकत घेऊन, तथाकथित मोटिवेशनल भाषणं ऐकून, मुलाखती-किस्से ऐकून, struggle च्या कहाण्या वाचून, अवास्तव महत्वकांक्षेचा डोंगर डोक्यावर घेऊन अनेक जण स्वप्नांच्या बाजारात फिरत असतात. बऱ्याचदा पात्रता असूनही परिस्थिती योग्य नसते, चुका - मर्यादा कळत असूनही वळवून घ्यायच्या नसतात. अशा कितीतरी कारणांनी वास्तवाच्या चटक्यांनी स्वप्नं करपून जातात, तेव्हा यातीलच काही strugglers त्या क्षेत्राबद्दलच मनात नकारात्मक मत बनवून घेतात, आणि ताज्या strugglers ना कोमेजून टाकत एक चक्र पूर्ण करतात. 

शाहरुख, मनोज वाजपेयी, नवाजुद्दीन, पंकज त्रिपाठी, पियुष मिश्रा यांच्या कितीतरी मुलाखती, किस्से प्रसिद्ध असतात. मनोज वाजपेयीचा मुंबईत येण्याचा किस्सा, शाहरुख चा मरिन ड्राइव्हचा किस्सा, नवाजच्या दहा-बारा वर्षांच्या struggle ची कहाणी हे सगळं ऐकून हिरो किंवा अभिनेता बनण्याची स्वप्नं घेऊन भारतातून कितीतरी जण उमेदवा-या घेऊन मुंबईत येत असतील. त्यातील अत्यंत कमी प्रमाणात, किंवा शंभरातील एकजण सोडला तर राहिलेले नव्व्याण्णवजण, विश्वास नांगरे पाटील-भरत आंधळे यांची भाषणं ऐकून सदाशिव पेठेत येऊन अभ्यासिकांमध्ये बसणारांमधील नव्व्याण्णवजण बऱ्याचदा धुक्यात स्वेच्छेनं अडकून बसतात. "मै माधुरी दीक्षित बनना चाहती हूं" म्हणून मुंबईत जाणाऱ्या extraमध्ये नाचणाऱ्या मुलींचा तर हिशेबच मांडवत नाही.  बिढार मधील चौहान पासून, मी टू मध्ये बाहेर आलेल्या गोष्टींपासून ते गंगुबाई काठियावाडपर्यंत पसरले आहेत स्वप्नांच्या चुराड्यासोबत विकावे लागलेले शरीरांचे खच. 

मरे हुए सपनों के लाशों के ढेर के उपर बिखरे चंद सितातों के गीत गाती है ये दुनिया. 

धुईन पाहताना असल्या अर्ध्यमेल्या स्वप्नांची ओझी वाहत हतबलपणे परिस्थितीला शरण जाऊन जगणारे कित्येकजण आठवले - बाहेर, आत असलेले! त्या घुसळनीत कितीतरी काहीकाही सुचत गेलं. असो.

तर बिहारमधील अचल मिश्रा या दिग्दर्शकाचा मैथिली-हिंदी भाषेतील "धुईन" हा ५० मिनिटांचा चित्रपट नुकताच पहिला. आपल्या भाषेवर, मातीवर प्रेम असणाऱ्या या दिग्दर्शकाचा हा दुसरा सिनेमा. या दिग्दर्शकाचं वैशिष्ट्य म्हणजे long shots, ठहाराव असलेले शॉट्स, वातावरणातील transitions दाखवणाऱ्या - कधी कधी एखाद्या painting सारख्या वाटणाऱ्या- अभिनेत्याच्या चेहऱ्यावरचे बदलते भाव शांतपणे टिपणाऱ्या - त्याच्या हालचालीतून जाणवणारी मनातील आंदोलनं पोहोचवणा-या अतिशय सुंदर हळुवार फ्रेम्स, कट्सचा कमी वापर इत्यादी. एखादा संवाद चालू असला तर सारखे बोलणाऱ्याचे चेहरे सारखे दाखवणारे कट्स अजिबात नाहीत, त्यामुळं आपण ज्या पात्रावर कॅमेरा स्थिर आहे, त्याच्या भावविश्वाशी खूप एकरूप होऊन जातो, तीच गोष्ट दृश्यातील परिसराची, किंवा दोन व्यक्तींमधील किंवा व्यक्ती आणि परिसर यांच्यातील होणाऱ्या शब्दांशिवायच्या संवादाची. 

(पुढील परिच्छेदात रूढार्थाने spoiler आहे. ज्यांना कुठलंही दृष्य सिनेमा पाहण्याआधी माहिती झालेलं आवडत नाही त्यांनी हा परिच्छेद सोडून पुढे वाचावं)

एका दृश्यात पंकज त्याच्या एका सिनियर आणि त्या सिनियरच्या दोन "फिल्ममेकर" मित्रांसोबत एका ग्राउंडवर बसला आहे. पंकजचा सिनियर त्याच्या दोन मित्रांसोबत गप्पा मारत बसला आहे, पंकज ऐकतच आहे.  तो सिनियर अब्बास कियारोस्तामी या इराणी दिग्दर्शकाच्या त्याने केलेल्या कार्यशाळेबद्दल सांगतोय, मग तो सिनियर आणि ते फिल्ममेकर कियारोस्तामीच्या सिनेमाबद्दल गप्पा मारतात. मग एखाद्या कलाकाराने एका मर्यादेमध्ये राहून काम करावं की ती मर्यादा सोडून देऊन काम करावं यावर ते बोलतात, पंकजला त्याबद्दल त्याचं मत विचारतात.  पंकजला अभिनेता बनायचं असलं तरी त्याला हे खूप जड जात आहे, तो त्यांच्या जड जड गप्पांमुळं दबत दबत चालला आहे. त्याला यावर मत व्यक्त करता येत नाही, मग ते जाणीवपूर्वक विषय बदलतात वैगेरे. या पूर्ण दृश्यात कॅमेरा जास्तीत जास्त वेळ पंकजच्या चेहऱ्यावर केंद्रित आहे. आणि त्यांच्या गप्पांमुळे दबत चाललेल्या पंकजचा चेहरा कॅमेरा अतिशय अप्रतिमपणे दाखवतो, अर्थात पंकजची भूमिका करणारा अभिनव झा यानेही अतिशय सुंदर अभिनय केला आहेच. कलाकाराच्या मर्यादेबद्दल चर्चा सुरू असताना कॅमेरा त्याच ग्राउंडवर ड्रायविंग क्लासची गोलगोल फिरणारी गाडी दाखवत राहतो! मला हा सिन खूप आवडला. एका दृश्यात पंकज संध्याकाळी नदीकाठी उभा आहे, दुसऱ्या एका दृश्यात आंदोलीत मनाने रंग बदलणाऱ्या संध्याकाळी धुक्यातून घरी जाणारा पंकज, शेवटी वडिलांसोबत गाडीवर जाणारा पंकज आणि काही वेळानंतर दिसणारी धुक्यातील शेतं ह्या आणि यासारख्या फ्रेम्स पाहताना एखादं सुंदर painting पाहत असल्याचा अनुभव येतो!

कुठल्याही क्षेत्रात नवीन उतरलेले उमेदवार त्यांच्या सिनिअर्सवर सुरुवातीला आपली भिस्त ठेऊन असतात. त्या क्षेत्रात बराच काळ struggle करून मोठा अनुभव गाठीला असलेले सिनिअर्स मग नवीन उमेदवारांना जडजड शब्दात, नव्या उमेदवारांच्या डोक्यांवर ओझी ठेवत मार्गदर्शन करत असतात. काही कालावधीने अनुभवावर आधारित सिनिअर्सची उतरंड तयार होते. ही व्यवस्था बऱ्याच क्षेत्रांत पाहायला मिळते. (अर्थात याला चांगले अपवादही असतातच.) बाकी टोमणे ऐकून घेणं ही struggler असण्याचं एक लक्षणच असतं. खरं तर struggler म्हणून शिक्का पडेपर्यंत कित्येक वर्षं struggle करून काही हशील होणार नाही याची लवकर समज येऊन दुसरं काही करणं शहाणपणाचं असतं. पण हा शहाणपणा कळून वळत नसल्यानं struggler राहण्यातच एक व्यसनी समाधान मिळत असतं. अशा ठरवून struggler राहण्याच्या तपश्चर्येतुन एखाद्या नवाजला मोठा ब्रेक मिळतो, नाहीतर कित्येक पंकज धुक्यात वाट शोधत राहतात. काहीजण "सुबह का भुला शाम को वापस आए तो उसे भुला नाही केहते" या फिल्मी म्हणीप्रमाणं धुक्यातून घरी येऊन स्पष्ट पाहू लागतात, तर काही धुक्यात हरवून जातात. हे struggler च्या जगण्यातले सगळे संदर्भ "धुईन" आपल्यासमोर मांडतो. 

पन्नास मिनिटांचा हा चित्रपट त्याच्या विषयासाठी, सुंदर दृश्यांसाठी, कॅमेऱ्याच्या सुंदर हालचालींसाठी, अभिनयासाठी नक्की पहावा.

MUBI, AMAZON PRIME वर उपलब्ध आहे. याच दिग्दर्शकाचा अशीच ट्रीटमेंट असणारा "गमक घर (The Village House)" हा सुद्धा सुंदर नॉस्टॅल्जिक चित्रपट आहे, मुबीवर उपलब्ध आहे. 

- अभिजित कदम. 

दोबारा

#दोबारा#

#Dobara

#2:12
#Mirage

Time Travel : Checked!
Alternate Reality : Checked!
Parallel Universe : Checked!
Chaos Theory : Checked!
Butterfly Effect : Checked!
Anurag & Tapasi : Cherry on the cake. (मला दूध आवडत नसल्याने दुधात साखर असं लिहिलेलं नाही, कुणाच्या भावना दुखल्यास क्षमस्व,)

और क्या चाहीये अपने को!

गेल्याच आठवड्यात शिवराजनं #Mirage बद्दल सांगितलेलं, time travel वर आहे पिच्चर म्हणून. Watchlist मध्ये होताच पडून बरेच दिवस, बघणारही होतो रिकमंडेशनही मिळाल्यामुळे. तेवढ्यात आज दोबारा पहिला! सुरुवातीलाच mirage वरून adapt केला असल्याचं वाचलं, आणि भरून पावलो.

अर्थात spoil अजिबात करणार नाही. ट्रेलर बघून वरील themes आहेत हे समजेलच. मान्सून शुटआउट आणि JL50 नंतर वरील थिम्सवर आलेला बहुतेक तिसरा चांगला हिंदी पिच्चर / सिरीज असेल. तापसी पन्नूचा काय प्रेझेन्स आहे राव! चांगला दिग्दर्शक कलाकारातील अभिनेत्याला बाहेर काढू शकतो, त्याला खुलवू शकतो. राहुल भट, सुकांत गोएल ज्यांची नावंही आधी माहिती नव्हती, ती आज जाणून घ्यावी वाटली,  त्यांचा अभिनय आवडला. सास्वता चटर्जी तर कहानीमधील बॉब बिस्वासमुळं ओळखीचे होतेच, त्यांचंही नाव आज समजलं. AK vs AK मध्ये अनुराग ने स्वतःला सस्ता टारांटीनो म्हणवून घेतलं होतं! आता त्याला गरिबांचा नोलान म्हणायला हरकत नाही! अर्थात, jokes apart, पिच्चर चांगलाच आहे.

दोबारा पाहून आल्यानंतर लगेच netflix वर mirage ही पहिला. "During the Storm" या इंग्रजी अर्थाच्या मूळच्या "Durante la tormenta" नावाच्या स्पॅनिश चित्रपटाचं इंग्रजीतील mirage हे नाव. मृगजळ, आभास या अर्थानं. Mirage हे इंग्रजी नाव मूळ स्पॅनिश नावापेक्षा जास्ती समर्पक वाटतं.  Mirage मध्ये एक संभाषण आहे. सिनेमातील प्रोटागोनिस्ट समांतर विश्वातील पर्यायी वास्तवात गेलेली आहे.  Time travel आणि वरील themes या विषयावर एक कादंबरी लिहिलेल्या physics च्या प्रोफेसर असलेल्या लेखिकेला ती भेटते. तेव्हा त्या दोघी वरील विषयांच्या शक्यतेबद्दल बोलत असतात. त्या प्रोफेसरचा खरंच असं काही घडू शकेल यावर विश्वास नसतो. तेव्हा Time travel च्या संदर्भात प्रोटागोनिस्ट प्रोफेसरला सांगते, "माझं अस्तित्व आहे (पर्यायी वास्तवात- alternate reality मध्ये), आणि तिला काही फोटो  दाखवत म्हणते की हे फोटोसुद्धा हेच सिद्ध करतात." यावर ती प्रोफेसर उतरते, "यातून काहीच सिद्ध होत नाही. आपण अर्थ लावत असतो. आपल्याला एवढंच माहितीये की आपला मेंदू जे अनुभवतो, त्याला तो खरं मानतो. तो एखाद्या आभासाला खरं समजतो. जर वास्तव हाच आभास असला तर काय होईल?" तिचं उत्तर (की प्रश्न!) ऐकून जुनेच प्रश्न परत समोर येतात - खरं काय आहे? स्वप्न खरं असतं? भूतकाळात काहीही घडून गेलेलं ते आपण जेव्हा आठवतो, तेव्हा ती फक्त कल्पना असते. जे सगळं घडलं ते जसंच्या तसं प्रत्येक बारीक तपशीलासह आठवत नाही, आणि कित्येक वर्षांनंतर तर खूपच पुसट आठवणी राहतात, बऱ्याचदा चुकीचंही आठवतं, मग भूतकाळातील आठवण ही कल्पनाच असते का खरं असतं? भविष्यात काही गोष्टी घडणार असे ठोकताळे आपण बांधतो, पण अगदी तसंच अजिबात घडत नाही, कारण भविष्याचं मनात येणारं चित्र हीसुद्धा कल्पनाच असते. खरं काय असतं? अस्तित्व काय असतं? असे अस्तित्ववादी प्रश्न काही प्रमाणात mirage निर्माण करतो. तसंच "Hilbert Space" , "Theory of cosmic web by Richard Gott" यांचा जाताजाता उल्लेख येतो. अर्थात हे उल्लेख उगाच जाताजाता केलेले नसतात. याबद्दल मी अजून समजून घेणं बाकी आहे. नारळीकरांची विज्ञानकथा वाचल्यानंतर ती कथा ज्यावर बेतली आहे, ती वैज्ञानिक संकल्पना समजून घेण्याची इच्छा व्हावी, तशी इच्छा चांगला sci - fi (आणि त्यातल्या त्यात वरील themes वर असल्यावर) चित्रपट पाहिल्यावर होते. तरीही mirage मध्ये विज्ञानातील संकल्पनानांचा उल्लेख चवीपुरता वापरलेला आहे, जास्ती भर अशा themes मधून निर्माण होणाऱ्या भावनिक नाट्यावर  आहे. नोलनभाऊंचा interstellar पाहिल्यावर नंतर त्याची पारायणे करताना "warmhole", "blackhole", "gravitational time dilation" , "Murphy's law" अशा वैज्ञानिक-तत्वज्ञानविषयक संकल्पनांबद्दल समजलं. Interstellar  साठी नोलनभाऊंचे किप थॉर्न  हे सल्लागार होते. ज्यांना त्यांच्या भौतिकशास्त्रातील योगदानासाठी नंतर नोबेल मिळाला. नोलननी चित्रपटात दाखवलेल्या गोष्टी वैज्ञानिकदृष्ट्या जास्तीत जास्त अचूक होण्यासाठी त्यांचा सल्ला घेतला होता. Interstellar मध्ये दाखवलेलं कृष्णविवर (black hole) किप यांच्या सल्ल्याने गणितं मांडून कसं दिसत असेल तसं दाखवण्याचा प्रयत्न केला आहे. Interstellar साठी नोलनने ५०० एकर मका लावली होती! चित्रीकरणानंतर ती विकुनही नफा मिळवला होता. नोलनबद्दल, Interstellar बद्दल किती बोलायचं! Interstellar चे visuals, हान्स झिमरचा sonudtrack याबद्दल काय बोलायचं!

असो, तर सांगायचं काय होतं की mirage मध्ये विज्ञानातील संकल्पनांचा ओझरता संदर्भ, तत्वज्ञानावरील भाष्य असं काही होतं. त्यामुळं त्याला आणखी मिती मिळाल्या. दोबारामध्ये तशी काही चर्चा असती तर आणखी मजा आली असती.अर्थात, दोबारामध्ये वरील विषयांवर जास्त भाष्य नसलं तरी राजकीय टिपणी अवश्य आहे. Mirage मधील एका प्रसंगात नसणारी ओळ अनुरागने चपखलपणे दोबारामधील अशाच एका प्रसंगात टाकलीय. दोबारामध्ये पोलीस चौकशीच्या एका प्रसंगात, ज्याची चौकशी चालू आहे तो म्हणतो "I want to talk with my lawyer" तेव्हा पोलीस अधीकारी त्याला उत्तरतो "ये अमरीका नही है, यहा ऐसेही किसीकोभी उठाके अंदर डालते है, तुम्हारा तो सबुत मिला है.." तसंच अनुरागने सिनेमामध्ये त्याचा सिग्नेचर डार्कनेस आणला नाही, तरी एक ओझरता प्रसंग आणि "जरूरत इंसान को जल्लाद बनाती है" असा हिंसेवर भाष्य करणारा डायलॉग होताच.

बाकी चांगलाच आहे दोबारा. सिनेमाच्या नाव पडद्यावर दिसण्याची वेळ, पद्धत आणि नाव सगळं मजेशीर आहे. मूळ mirage मध्ये नसलेले terminator, डॉक्टर Strange, ख्रितोफर नोलन यांचे उल्लेख अनुरागने tribute म्हणून आणि खूप मजेशीर पद्धतीने टाकलेत. माझ्या आवडत्या themes वर असणारा हिंदीतील, आणि त्यात अनुरागचा आणि तापसीचा पिच्चर! आवडेल असं अपेक्षित होतं, आणि अपेक्षाभंग अजिबात झाला नाही.

तळतीप : बॉयकॉट केलेला आणि पाहिलेला दुसरा पिच्चर चांगला निघाला. (लाल सिंग चढ्ढा चांगला होता. आमिरचा forrest चा प्रयत्न बऱ्यापैकी होता. भारतातील घटना आणि भारतीय संदर्भातील बदल अतुल कुलकर्णींनी चांगले केलेत.) सदर तळतीप  अत्यंत मर्यादित डेटावरील निरीक्षण असून याला णिशेदात्मक, राजकीय इत्यादी लिखाण समजू नये. तसा समज झाल्यास होणाऱ्या त्रासाची जबाबदारी सदर लिहिणारा घेत नाही.

- अभिजित कदम.
३०.०८.२०२२.

त्रिज्या

 त्रिज्येच्या मर्यादेत हवं तेवढं स्वातंत्र्य उपभोग. स्वातंत्र्य; मर्यादित!

मग माझ्या अस्तित्वाचाच प्रश्न उभा ठाकतो, मी का आहे? मी आहे का? आणि मग क्षणस्थ होताना मिळतो अस्तित्वाचा पुरावा, पण अर्थ मात्र गवसत नाही. अर्थाच्या शोधात दिसतात कित्येक वर्षांत न बदललेले तेच संघर्ष, विकासाची व्यक्तिनिष्ठ व्याख्या, शिक्षणाचं टोकन देऊन लग्नाच्या बाजारात दाखवले जाणारे प्रॉडक्ट्स. जगण्याची गर्दी, गर्दीतलं जगणं, जगण्याचा स्तर? दिवसांचे रकाने भरणारी कॅलेंडरं एकामागून एक दिवस सरकवत पुढं जाताना तोच दिवस परत परत - व्यवहाराला मान्य असणारा, जगण्याची आसक्ती ज्यासाठी - व्यवहाराला ते अमान्य. जास्त काही नको, निदान जगणं सहन करण्याइतपत तरी सगळं असावं. व्वा!

डोळ्यात भरणारे लॉंग शॉट्स, झाडींनी वेढलेल्या नदीवर पावसाळी अंधारात वाढत जाणारं धुकं आणि त्यातून प्रकट होणारा अवधूत, कातरवेळी अस्ताव्यस्त पसरलेल्या शहराच्या मागं जमलेले काळे ढग आणि त्यातून लख्ख चमकणारी वीज आणि आवाज, नेमाडे सरांच्या कवितेतील लांब लांब रस्ते, विस्तीर्ण माळरान आणि आभाळाच्या पार्श्वभूमीवर चालत जाणारा ठिपक्यासारखा अवधूत, पुलावरून जाणाऱ्या रेल्वेचं पाण्यातील प्रतिबिंब, रेल्वेतील खिडक्यांतून - माणसांच्या गर्दीच्या हलत्या कोलाजमधून दिसणारा अवधूत, रस्त्यावरील वाहनांच्या पलीकडं चौकटीतून दिसणारा तुमच्या माझ्यासारखा शंभरातील नव्यांनवांसारखा अवधूत, क्षणस्थ होऊन पाण्याचा आवाज ऐकणारा - घड्याळाची टिकटिक ऐकणारा अवधूत - जणू काही ही चित्रं असावीत अवधुतच्या न दिसणाऱ्या मनाला दाखवणारी, दुर्मिळ विशेषांच्या मध्ये भरभरून  साचलेला  मॅट्रिक्स - भुसा दाखवणारी, या चित्रांना जिवंत करणारा आवाज, ध्वनी - पावसाला जिवंत करणारा, मॅट्रिक्स जाणवू देणारा, क्षणस्थ होऊ देणारा. अधूनमधून येणारं लोकसंगीत.

अतिशय संथपणे पॅन होणारा - थांबणारा - जिवंतपणा टिपणारा कॅमेरा, फॅक्टरीमधील - गुऱ्हाळतील प्रक्रिया दाखवत अदृश्य असणाऱ्या हाडामासाच्या माणसापर्यंत पोहोचणारा, विकासाच्या खालच्या टोकाला असलेल्या अंधारातून बाहेर निघत विकासाच्या वरच्या उजेड्या बाजूखालून जात या दरीविरुद्ध पुकारलेला एल्गार दाखवणारा कॅमेरा, आदिम प्रेरणा दाखवणारे पुराणकथांतील चित्रकथीतील प्रसंग, देशीवादाशी नातं सांगणारा फिरता सिनेमा-चित्रकथी-बसमधील हिंदू ते ही चित्रकथी.

इबिझ च्या लेक्चरला गेलेलो मी, त्यावेळी पाहिलेले - दुपारी गुड मॉर्निंग म्हणायला लावणारे तथाकथित मोटीवेशनल वक्ते, आणि कोट घालून टाळ्या वाजवणारे चेहरे, त्यातलाच एक चेहरा, धावणाऱ्या शहराला पकडू पाहणारा डोळ्यात निष्पाप भाबडेपणा असलेला तो चेहरा, या चेहऱ्याकडे पाहणारा - धावून दमछाक झालेला - स्वप्नाळू आदर्शवादी बुरखा फाटून वास्तवाने रापलेला दुसरा चेहरा. असा चेहरा आपलाच चेहरा असल्यासारखा मिरवणारा जगण्याची निरार्थकता- अपरिहार्यता अंगात मुरवून घेतलेला, गावाचा पीळ न सुटलेल्या जिभेचा, अवधूत अंगात भिनलेला अभय महाजन. 

आपल्या मनातला माणसातला मातीतला अनुभव घेऊन, खोल खोल जात, उंच उंच जाऊन कियारोस्तामीजवळ नेणारा वैश्विक अनुभव देणारा अक्षय इंडीकर. 

त्रिज्या आला म्हणून पुन्हा एकदा मुबी घेतलं, पुन्हा एकदा पाहीन, आणखी काही नव्याने दिसेल. 

कुठलीही गोष्ट ऐकताना, पाहताना आपल्या जगण्याचे संदर्भ नकळत जोडले जाऊन आपला अनुभव तयार होत जातो. कदाचित गोष्ट संगणाराला वेगळं काही अपेक्षित असतं, आणि आपण आपल्या संदर्भाच्या चष्म्यातून पाहताना काही वेगळं पाहतो, ऐकतो. गोष्ट सांगणाऱ्याला सांगायचं ते खर आहे, मलाही तेच दिसलं तर तेही खरं. पण मग मला वेगळं दिसलं, तो अनुभव तर खरा होता, मग मला दिसलेली ऐकू आलेली गोष्ट खरीच असेल ना? आणि दुसऱ्या ऐकणारा-पाहणाऱ्याला वेगळं दिसलं -ऐकू आलं तर ते काय? 

खरं काय, खोटं काय, आपलं अस्तित्व खरं आहे का?

तुम्ही आहात कशावरून? तुमच्या असण्यावर शंका घ्या. 

असो, अस्तू!

- अभिजित कदम.

FRIENDS

 #FRIENDS25

आपल्या जगण्यात एक अशी अवस्था येते की सगळं निरस वाटू लागतं, कशातच उत्साह वाटत नाही. मन कुठल्याश्या कारणानं निराश झालेलं असतं. बरेच दिवस राहणारी अवस्था असते ही. अशाच मनस्थितीत असताना माझ्या मित्रानं, किरणनं मला friends सिरीयल बद्दल सांगितलं. मी माझ्याच कोशात होतो. "असेल काहीतरी बघू"..असं म्हणून मी त्याच्याकडून दुसरा सिजन घेतला. नाहीतरी मी पिक्चर बघत होतोच. मी तो दुसरा सिजन पहिला, आणि मग झपाटल्यासारखा friends addict झालो. खरं तर friends पाहणं माझ्यासाठी एखाद्या treatment सारखं झालं. पुन्हा fresh वाटू लागलं. मी किरण आणि काही मित्र - (विजयदा, धीरज) बरोबरच friends पाहत होतो. किरण सुरुवातीला माझ्या पुढं होता, नंतर आम्ही सिजन टू सिजन बरोबर आलो. मग एपिसोड्स पहायचे आणि त्याबद्दल रोज गप्पा व्हायच्या. friends ने व्यापलेले दिवस होते ते.

Friends ची सुरुवात सेंट्रल पार्क या कॅफे मध्ये होते. पाच मित्र - रॉस, मोनिका, जोई, फिबी आणि चांडलर कॅफेमधील सोफ्यावर बसून चेष्टा मस्करी करत बसले आहेत. तेवढ्यात तिथं पांढराशुभ्र वेडिंग ड्रेस घातलेली रॅचेल येते. ती तिच्याच लग्नातून पळून आलेली असते. मोनिकाची ती बालमैत्रीण असल्यानं ती तिच्याकडं राहायला येते आणि यांच्यातलीच एक होऊन जाते. तिथून पुढची गोष्ट या सहजणांच्या रोजच्या जगण्यातल्या विसंगती, त्यातून निर्माण होत जाणारे विनोद याची आहे. या सगळ्यांसोबतच निर्जीव पण महत्वाची पात्रं आहेत त्यांचा अड्डा-सेंट्रल पार्क आणि एका बिल्डिंगमधील समोरासमोरच्या दोन अपार्टमेंट्स (आपल्या भाषेत फ्लॅट्स). त्यांच्यातल्या प्रत्येकाच्या काही अडचणी आहेत, स्वभाव विशेष आहेत, त्यातून काही किस्से घडत जातात, एखाद्याची फजिती होते, मग त्याची सगळे चेष्टा करतात. पण जेव्हा कुणी खचेलेलं असतं, निराश होतं तेव्हा मात्र "I'll be there for you" म्हणत सगळे त्याला आधार देतात. एखाद्या पात्राचा एखादा पैलू, एखादा प्रसंग आपण रिलेट करू लागतो, जेव्हा त्यांच्यात काही विनोद होतो तेव्हा त्यांच्यासोबत आपणही हसू लागतो. एखाद्या भावनिक प्रसंगात आपल्याही डोळ्यात पाणी येतं, पण ही लोकं तुम्हाला रडवत मात्र अजिबात नाहीत. एकेक एपिसोड पाहत तुम्ही कधी त्यांच्यातलाच एक होता ते समजत नाही. 

Friends बघताना नकळत तात्कालिक अमेरिकेतल्या समाजाबद्दलही काही गोष्टी समजतात. एका वयानंतर मुलांनी स्वतःच्या पायावर उभ राहणं, आपला मार्ग निवडणं. एकमेकांच्या वैयक्तिक अवकाशाला असलेलं महत्व. पॉप कल्चरचे संदर्भ. Casual नात्यानंतर कमिटमेंट आणि त्यानंतर लग्न. घटस्फोटांचं प्रमाण, पालकांच्या घटस्फोटाचे मुलांवरील परिणाम वैगेरे.

तसंच फ्रेंड्स मधून समलैंगिकता, दत्तक मूल, सरोगेट आई, एकल पालकत्व असे विषय खूप अलगद हाताळले आहेत. या सगळ्यांच्या चांगल्या वाईटबद्दल चर्चा करण्याचा काही हेतू नाहीय, आणि मालिकेमध्येही हे संदर्भ नकळत येतात, त्यावर काही गंभीर भाष्य अजिबात होत नाही. पण" आहे हे असं आहे" हे दाखवलं जातं. 

Friends बद्दल टोकाची मतंही आहेत. त्यात वारंवार येणाऱ्या casual नात्यांबद्दल, लैंगिकतेच्या संदर्भांवरून त्यावर टीका होते. Friends overrated आहे, त्यात बऱ्याच चुका आहेत, त्यात काहीच विनोदी नाही, त्यापेक्षा अनेक sitcom कितीतरी पटीने चांगल्या आहेत, पात्रं उथळ दाखवली आहेत, उगाचच friends चा उदोउदो केला जातो, त्यात मैत्रीऐवजी नात्यांबद्दलच जास्त दाखवलं आहे, विनोदी मालिका असताना उगाच गंभीर विषय घातले आहेत इत्यादी इत्यादी. एखाद्याला friends अजिबात आवडू शकणार नाही किंवा एखाद्याला ती पुन्हा पुन्हा पाहू वाटेल. आवड ही गोष्ट मुळात वस्तुनिष्ठ नाही. काही लोकांना south चे सिनेमे अजिबात आवडत नाहीत, काही लोकांना अनुराग कश्यपचे सिनेमे आवडत नाहीत, काही लोकांना लक्ष्मीकांत बेर्डे अशोक सराफ यांचे सिनेमे आवडत नाहीत त्यात त्यांना विनोद दिसत नाही तर काही लोकांना dark comedy सिनेमांमधील विनोद समजत नाही. याचा अर्थ असा अजिबात होत नाही की कुठलातरी एकच गट योग्य आहे आणि दुसरा अयोग्य. भिन्न मतं असू शकतात, असायला हवीत. चर्चाही व्हायला हव्यात पण हीच गोष्ट योग्य बाकी सगळं अयोग्य अशी मानसिकता चर्चेची शक्यताच संपवून टाकते.

असो, वैयक्तिक माझ्यासाठी friends खूप जवळची आहे. मी पहिल्यांदा पाहत असताना जेव्हा एक-दोन सिजन शिल्लक राहिले तेव्हा वाटायला लागलं की आता हे सिजन हळूहळू पाहावेत, पुरवून पुरवून. कारण जर सगळे सिजन संपले तर पुढं काय? सिरीयल संपूच नये असं वाटत होतं. शेवटच्या सिजनच्या शेवटचा एपिसोड पाहणं अवघड होतं. शेवटच्या भागाच्या शेवटी सगळे मोनिकाची अपार्टमेंट सोडून जातात आणि दार बंद करतात. कॅमेरा त्या रिकाम्या अपार्टमेंटमधून फिरत दाराच्या peephole वर फोकस होतो आणि मालिका संपते. त्या शेवटच्या सीनमध्ये दाखवलेल्या मोनिकाची रिकाम्या अपार्टमेंटसारखी मनाची अवस्था होते, राहते पुढचे काही दिवस, काहीतरी हरवून गेल्यासारखी. 

आज friends सुरू झाली त्याला २५ वर्षं झाली, friends २२ सप्टेंबर १९९४ ला सुरू झाली, तेव्हा मी चार वर्षांचा होतो. 

त्यावेळी कुणी सांगितलं नव्हतं की, तुम्ही जसा विचार करता तसं आयुष्यात घडत नाही, अनेक अनपेक्षित गोष्टी घडत जातात. लहानपणी गोष्टी जेवढ्या सोप्या आणि सरळ वाटतात तश्या त्या घडत नाहीत. 

"So no one told you that life was gonna be this way..."

"Your job's a joke,

You're broke,

Your love life's DOA"

जेव्हा आयुष्यात काहीच नवं घडत नाही किंवा

आपल्या मनाप्रमाणे काही घडत नाही, 

वेळ खराब चाललेली असते,

"Its like you're always stuck in second gear,

When it hasn't been your day, your week, your month,

or even your year"

तेव्हा आपले मित्रच असतात आणि ते म्हणतात की

" मै हूं ना यार"

मित्राचं हे वाक्यच या सिरीयलचं title song आहे,

"I'll be there for you,

When the rain starts to pour,

I'll be there for you,

Like I've been there before,

Cuz you're there for me too....."

आणि या गाण्यातल्या प्रत्येक शब्दांप्रमाणं सिरियलमधले सगळे जोई, मोनिका, चांडलर, फिबी, रॅचेल, रॉस सगळे एकमेकांसाठी असतात, आणि ही सिरीयल आपल्यासाठी असते "I'll be there for you" म्हणत.

आजही कधी कधी तशी अवस्था येते, निराशा किंवा अस्वस्थतेची, काही दिवस टिकणारी. अशा वेळी मी परत एकदा friends चे काही episode पाहतो, यादृच्छीकपणे, कुठलेही, मनाचं रिफ्रेश बटन आहे ते !

- अभिजित कदम.