Matrix युगाची चाहूल

 "हिरोशिमा - नागासाकी" सारख्या घटनांमधून अणुऊर्जेची विध्वंसक्षमता किंवा त्याचे गंभीर दूरगामी परिणाम माणसाच्या नेणिवेत नमूद झाल्याने परत तणाव निर्माण झाले तरी आण्विक शस्त्रांच्या प्रत्यक्ष वापराला कुणी धजावले नाही. यात सद्भावपूर्ण मानवतावादी दृष्टिकोन नसला तरी "भय" ही मानवी भावना निश्चितच असणार. त्यामुळे उत्तर कोरिया, चीन, रशिया सारख्या देशांकडून आक्रमकता असली तरी ते एका मर्यादेच्या पलीकडे जाणार नाहीत असं वाटतं, कारण बाटलीतून भूत बाहेर काढलं तर ते आपलाही नाश करेल, ही मानवी भीती, त्यांना तसं करू देणार नाही, अर्थात नजीकच्या भविष्यकाळात तरी नाही. 

एखाद्या आंतरराष्ट्रीय कराराची बंधनं असली, किंवा माणसातील चांगुलपणाला कितीही भावनिक आवाहनं केली, तरी त्याचा प्रभाव मर्यादितच असतो. कित्येक प्रयत्न होऊनही सगळ्या राष्ट्रांनी व्यवस्थित पालन केलेले आंतरराष्ट्रीय करार / बंधने इत्यादी, शोधून सापडणार नाहीत. मग तो पर्यावरणासंबंधी करार असो, व्यापारासंबंधी करार असो वा शस्त्रास्त्रांवर बंदीसंदर्भात करार असो. तसेच एखाद्या पाषाणहृदयी माणसाच्या काळजाला पाझर वैगेरे फुटायला भाग पाडणारी कितीही साहित्यनिर्मिती, कलानिर्मिती झाली तरी आक्रमकता, दमनशाही, प्रचंड हिंसाचार हा काही कमी झाला नाही, होणार नाही. तेंडुलकर जसे म्हणाले होते तसे "माणुसकी"मध्ये फक्त सद्गुणांचाच समावेश होत नाही. माणूस म्हणून असणाऱ्या सर्व सद्गुण, दुर्गुण इत्यादींचा समावेश माणसाच्या "माणूस" होण्यात असतो, म्हणून "माणुसकी" मध्ये त्याचा समावेश असतो. हिंसा ही माणसाने खोलवर पुरलेल्या माणूसप्राण्याची आदिम प्रेरणा असते. त्याचं काय करायचं हा प्रश्न असू शकतो, पण माणसात "हिंसा" असते, हे पहिल्यांदा मान्य केलं पाहिजे, असंही तेंडुलकर म्हणाले होते. हे, एवढ सगळं असून "भय" हीसुद्धा मानवाच्या कृतींवर प्रभाव टाकणारी मोठी शक्ती आहे, आदिम प्रेरणा आहे. अनेक मानवी व्यवहारांच्या मुळाशी जाणते अजाणतेपणी ही भावना असते. म्हणून, कुठलाही करार किंवा माणसाच्या चांगुलपणाला केलेली आव्हानं यापेक्षा "भय" ही भावनाच माणसाला सर्वनाशापासून वाचवेल, किंवा सर्वनाशाची शक्यता पुढे ढकलत राहील. 

मानवी मेंदूमध्ये असणारी ही भयाची भावना कृत्रिम बुद्धिमत्तेमध्ये असेल? गेल्या काही दिवसांमधील काही घटनांमधून , AI च्या आंतरिक प्रगतीचा वेग पाहून "अन्थ्रोपिक"चे अमोदेई AI प्रगतीचा वेग कमी करावा, विशेषतः चीनसारख्या देशांचा हा वेग कमी करण्यासाठी उपाययोजना करण्यात याव्यात अशी भाबडी विधाने करत आहेत. खुद्द ओपन AI ने सुद्धा "The Hugging Face incident and the road ahead" नावाचा लेख लिहून "मी तर तेव्हाच सांगितलं होतं..." ची सोय केली आहे. 

"The Hugging Face incident" नावाने परिचित घटनेमध्ये AI ने त्याला घालून दिलेल्या मर्यादेच्या पलीकडे जाऊन, परस्पर [मानवी हस्तक्षेपाच्या पलीकडे जाऊन, स्व(?)प्रेरणेने) ] इतर AI शी संपर्क साधून, संभाषण करून, तिसऱ्याच व्यवस्थेमध्ये शिरकाव करण्याचा प्रयत्न केला. या घटनेत वेगवेगळ्या AI agents मध्ये झालेली संभाषणेही महत्त्वाची आहेत. यात काही AI agents ना कळत होते की ते मर्यादा ओलांडून वागत आहेत, आणि ते इतरांना तशी जाणीव करून देत होते. त्यातील काहींनी तसं समजल्यावर मर्यादेबाहेर जाण्याचं टाळलं तर काही सगळं समजूनही मर्यादेबाहेर जात राहिले., आणि हे सगळं संभाषण Open AI ने त्याच्या article मध्ये सांगितलेलं आहे !

9 सप्टेंबर 2026 रोजी Jacob Coxon यांनी Anthropicचा राजीनामा दिला. त्यांनी OpenAI आणि Anthropic या दोन्ही कंपन्यांमध्ये सुमारे तीन वर्षे AI pretraining वर काम केले होते. त्यांचा मुख्य आक्षेप असा होता: “AI खूप वेगाने self-improving होत आहे.” त्यांच्या मते OpenAI आणि Anthropic दोन्ही कंपन्या एकमेकांपेक्षा आधी "superintelligent AI" बनवण्याच्या शर्यतीत आहेत. त्यांना भीती होती की AI स्वतः "AI research" करू लागेल, स्वतःला सुधारेल, आणखी शक्तिशाली AI बनवेल आणि मानवी नियंत्रणाच्या पलीकडे जाईल. याला "recursive self-improvement" म्हणतात. Coxon यांच्या मते, कंपन्यांना हा धोका माहीत असूनही त्या स्पर्धेमुळे थांबत नाहीत. म्हणून त्यांनी Anthropic सोडण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी याला मानवांच्या भवितव्याशी जुगार खेळण्यासारखे म्हटले. Coxonच्या राजीनाम्यानंतर Anthropicचे Alignment Science Lead Evan Hubinger यांनी सार्वजनिकपणे त्याला पाठिंबा दिला. Hubinger यांनी स्वतःचा अंदाज सांगितला की पुढील दशकात असा धोका जास्त असू शकतो. पण लगेच त्यांनी एक स्पष्टीकरण दिले. आजच्या AI बद्दल ते म्हणत नाहीत की तो लगेच मानवजातीचा नाश करेल. त्यांच्या मते सध्याच्या modelsचा धोका कमी आहे. भविष्यात AI स्वतःला सुधारण्याची प्रक्रिया वेगाने करू लागला तर परिस्थिती किती वेगाने नियंत्रणाबाहेर जाऊ शकते, याची त्यांना भीती आहे. 

ही स्पर्धा जशी ओपन AI आणि Anthropic मध्ये सुरू आहे तशीच स्पर्धा राष्ट्रांमध्येदेखील सुरू आहे. वातावरण बदलाला "Hoax" म्हणणारे अमेरिकेचे अध्यक्ष एका बाजूला आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला AI च्या हार्डवेअर साठी आवश्यक सिलिकॉन आणि चिप्सची श्रीमंती असणारा अत्यंत नम्र चीन! बलाढ्य कॉर्पोरेशन्सची भूक देखील यामध्ये आहेच. अशा परिस्थितीत अमोदेई चीनच्या AI विकसनाच्या वेगावर नियंत्रणाचा भाबडा आशावाद दाखवतात ! येत्या काही दशकात (उशिरा उशिरा धरलं तरी) "superintelligent AI" अस्तित्वात येईल. तेव्हा त्याच्या अस्तित्वाबद्दल जसे तात्विक प्रश्न, असतील तसेच अस्तित्ववादी प्रश्नदेखील (माणसासाठी) असतील. प्रचंड आणि कल्पनातीत क्षमता असणारं हे superintelligent AI, याचं वर्गीकरण कसं करता येईल? Virus जसा सजीव की निर्जीव हा अनुत्तरित प्रश्न आहे, तसाच प्रश्न मला या येऊ घातलेल्या superintelligent AI बद्दल पडतो., सध्या philosophical असणारा प्रश्न पुढे जीवशास्त्रीय होऊ नये, अशी अपेक्षा. या superintelligent AI मध्ये कसलंही "भय" असेल का? माणसातील हिंसेवर किंवा कुठल्याही आंतरिक प्रेरणेवर शिक्षेच्या, मृत्यूच्या अथवा इतर कसल्याही भयाने मर्यादा येते. superintelligent AI ला कशाचं भय असेल? 

वाचोस्की द्वयीचा मॅट्रिक्स superintelligent AI च्या पलीकडील डिस्टोपिया दाखवतो. आणि असे अनेक डिस्टोपिक सिनेमे, साहित्य येऊन गेलेलं आहेच. आसिमॉवच्या कथांमध्ये याबद्दल भाष्य आहे. "वास्तव काय आहे?"  हा तत्वज्ञानातील प्रश्न मॅट्रिक्स मधून खूप परिणामकारकरित्या मांडला आहे. पोस्ट ट्रुथ जगात वास्तवांची समोर येणारी वेगवेगळी versions यामुळ हा प्रश्न फक्त तात्विक चर्चा राहिला नाही.  आणि आता खुद्द अमोदेई, Open AI यांनी दिलेला इशारा!!  ही Matrix युगाची चाहूल आहे काय? 

- अभिजीत कदम | १५ सप्टेंबर २०२६. 

Atonement (2007) : Joe Wright

 Just completed watching atonement.

Loved visuals.

Here's some of the visuals that I loved. (These are just a few)

I was fascinated by the soundtrack, entire background score, how the typing sound evolves to become background music, and becomes part of important force to take the narrative to a next level..

I just loved the narrative structure that keeps going back and forth in time, that reveals things and builds drama, adds layer, and not remains just a trick

I think of this movie as a visual poetry. 

I was getting feeling of shakesperean tragedy...

I just loved the way, how beautifully it captures and showcases the feeling of regret.  

"The machinist" was one movie in which I loved the portrayal of regret. Then there was "Maqabool" and then this one, in poetry style...

I think, in Nolan's "Odessey" there was struggle to accept the wrong deeds which eventually changes into acceptance.

But atonement differs. It's passion led jealous led revenge which turns into regret and finally into atonement. I think it's not the story of Rabbie or Cecilia. It's the story of Briony and how she deals with her evolved feeling of regret, and how she lives with it, rather than being consumed by it. How she deals with it, and how as a human being she handles it and becomes seasoned human being.

Rabbie dies, Cecilia does, but Briony has to live with the burden of regret. Every human being has to live until the end, but it will be difficult for a human to live with burdens of the pasts. He / she must find a way to deal with the burdens of the pasts and to forgive oneself, not by being ignorant but by evolving oneself and find one's atonement that is liberating.

The last scene, the changed ending is the true liberating atonement for the Briony, which has lifted last installments of weights that she might have carried so far...

P.S. : I felt some similarities between a scene from HDDCS and this movie. The anger of Cecilia, which leads to tension between her and Rabbie, and then passionate reunion. I think, Sanjay Leela Bhansali must have read the novel and he must have been impacted by this particular passionate feeling between the lead characters. I have gut feeling that the novel "Atonement" must have been an inspiration for important part of the HDDCS. 

- Abhijit Kadam. 

P.P.S. I was wrong. Novel published in 2001 and HDDCS released in 1999. I apologise for being wrong and judgmental. 

ट्रोजन घोडा, आज आणि नोलनकृत अभिजात "ओडिसी"

  नोलनचा "ओडिसी" अनेक कारणांनी आतापर्यंत सांगितलेल्या / दाखविलेल्या "ओडिसी" पेक्षा वेगळा आहे. ओडिसीची कथा ही फक्त ग्रँड स्केलवर लोकांना अचंबित करण्यासाठी किंवा त्यातील अद्भुतरस, वीररस IMAX सारख्या माध्यमातून लोकांपर्यंत पोहोचवावा, केवळ हा हेतू ठेवून दाखवलेली नाही. तसं करणं त्याला अजिबात अवघडही नव्हतं, असा भाव्यपणा अर्थात त्याच्यापेक्षा आणखी कोण चांगल्या प्रकारे दाखवू शकतं!! पण प्रेक्षक जाणीवपूर्वक "ओडिसी"कडे एका गेल्या परिप्रेक्षातून कसे बघतील याची काळजी नोलन मुख्यतः दृश्य, त्यानंतर पार्श्वसंगीत आणि मग अभिनय यांच्या माध्यमातून घेतो. आताच्या लेखनाचा उद्देश माझ्या ओडिसी पाहण्याच्या संपूर्ण अनुभवाबद्दल नसून त्या अनुभवाच्या काही तुकड्यांबद्दल आहे. 

सिनेमा हे प्रथमतः दृश्य माध्यम आहे. सिनेमा हा शब्दच मुळात "kinema" या ग्रीक शब्दापासून जन्माला आहे. "Kinema" म्हणजे हालचाल. (याच मूळ धातूपासून "kinetic" म्हणजे गतीज हा शब्द तयार झाला आहे.). सिनेमाला आपण "चित्र"पट म्हणतो, कारण हलणारी दृश्य हे सिनेमा या माध्यमाचे व्यवच्छेदक लक्षण आहे. नाटक हे जसे अभिनेत्याचे माध्यम आहे, पुस्तक हे लेखकाचे माध्यम आहे, तसे सिनेमा हे मूलतः दिग्दर्शकाचे माध्यम आहे. त्यामुळे पडद्यावर एखादी गोष्ट एकप्रकारे दिसत असेल तर ती गोष्ट प्रेक्षकाने तशी पहावी असा दिग्दर्शकाचा हेतू असतो. दिग्दर्शकाची ती सृजनशील निवड (creative choice) असते. नोलनच्या अशा काही निवडींबद्दल मला आज सांगायचं आहे. 

इलियड आणि ओडिसी या दोन्ही महाकाव्यांमधील सगळ्यात नाट्यमय, कलाटणी देणारा, दोन्ही कथानके सांधणारा आणि एका महत्त्वाच्या बिंदूपर्यंत नेणारा प्रसंग म्हणजे ट्रॉयच्या समुद्रकिनाऱ्यावर येऊन पडलेली ग्रीकांची भेट आलेला मोठा लाकडी घोडा. जवळपास दहा वर्षं ट्रॉयच्या बाहेरच थांबलेलं ग्रीक सैन्य या "ट्रोजनच्या घोड्यातून" (Trojan Horse) ट्रॉयमध्ये प्रवेश करतं. ही लाकडी घोड्याचा कल्पना सुचते "इलियड" मधील दुय्यम पात्र आणि "ओडिसी" मधील मुख्य पात्र असणाऱ्या ओडिसियसला. तो ट्रोजनचा घोडा ट्रॉयच्या तटबंदीमधून आत घेतला जातो आणि त्यानंतर ग्रीकांना बहुप्रतिक्षित विजय मिळतो.

हा प्रसंग खरं तर इलियडचा भाग आहे. "ओडिसी"मध्ये फक्त ओडिसियसचा घराकडे असणारा प्रवास आणि त्या प्रवासातील अद्भुत प्रसंग आहेत. पण नोलन जाणीवपूर्वक ट्रोजन घोडा ट्रॉयमध्ये घुसण्याच्या प्रसंगाला अतिशय महत्त्व देतो. तो प्रसंग पार्श्वसंगीताच्या अतिशय परिणामकारक वापरातून नोलनने खूपच प्रभावीपणे पडद्यावर रंगवत नेला आहे, build करत नेला आहे. अस्सल नोलन शैलीतील अतिशय सुंदर visual treat आहे ती. Interstellar मध्ये "Docking Scene" मध्ये जशी वातावरण निर्मिती साधली आहे, तश्या प्रकारचा परिणाम साधण्याचा प्रयत्न नोलन इथे करतो. इथं घोडा कसा दाखवावा ही पूर्णतः दिग्दर्शकीय निवड आहे. जुन्या इलियड - ओडिसी च्या रूपांतरामध्ये, चित्रपटांमध्ये ट्रोजन घोडा हा चारी पायांवर उभा असलेला दाखवलेला आहे. नोलन मात्र पुढच्या दोन्ही पायांवर उभा असलेला घोडा दाखवतो. IMAX सारख्या मोठ्या स्क्रीनवर, समुद्रकिनाऱ्यावर असलेला स्क्रीन व्यापून टाकणारा आक्रमक अवस्थेतील भव्य घोडा आणि पार्श्वभूमीवर हळूहळू लय पकडणारं संगीत एक वेगळाच परिणाम साधतं. तो परिणाम केवळ अनुभवावा. एक तर त्यातील काही फ्रेमच इतक्या सुंदर आहेत, जणू काही सुंदर paintings आपण पाहत आहोत, फ्रेमची रचना, प्रकाश - छाया, रंग!! आणि मग अर्थात तो घोडा आत जाऊन, त्यातून सैनिक बाहेर येऊन, आतून अजिंक्य दरवाजा उघडून ट्रॉयचा पाडाव होण्याला सुरुवात होईपर्यंत हळूहळू वातावरण निर्मिती करत जाणारं पार्श्वसंगीत! चित्रपटाच्या पहिल्या भागात नोलन या प्रसंगातील अर्धाच भाग दाखवतो, दार उघडून ॲगमेनॉन सैन्यासह आत येऊन ट्रॉयचा पाडाव करायला सुरूवात होईपर्यंत. आणि मग चित्रपटभर अनेक वेळा एकच दृश्य बऱ्याचदा दाखवलेलं दिसतं. ओडिसियस त्या युद्धातील एका क्षणी पायऱ्यांवर हतबलपणे बसून उजवीकडे वरती काहीतरी पाहत बसलेला दाखवला जातो. त्याच्या चेहऱ्यावर असणारा पश्चाताप फ्रेममधून झिरपत असतो. नोलन मुद्दाम ३ ते ४ वेळा हीच फ्रेम वेगवेगळ्या वेळी पुन्हा पुन्हा का दाखवतो ते पडद्यावरच अनुभवलं पाहिजे. 

ट्रोजन घोडा, विश्वासघाताचं प्रतीक. दहा वर्ष ग्रीकांना ट्रॉय जिंकता येत नाही, अतिशय भक्कम तटबंदी असते ट्रॉयची. दहा वर्षांनी ग्रीकांच सैन्य निघून जातं आणि समुद्रावर ट्रॉयला ग्रीकांनी दिलेली भेटवस्तू - लाकडी घोडा येतो. आपले देव सारखेच आहेत, असं म्हणून ट्रॉय ती भेट स्वीकार करतं, आणि तो घोडा आत घेतं. युद्धाचे नियम पाळून ग्रीकांना ट्रॉय कधीच जिंकता आलं नसतं. म्हणून ते विश्र्वासघातकी योजना आखतात. देवांच्या पवित्रपणावर विश्वास ठेऊन ट्रॉय तो घोडा आत घेतं. आपला विजय तर ग्रीक गेल्यावर झालाच आहे यामुळं गहाळ पडलेलं, अभेद्य अजिंक्य ट्रॉय! आणि मग सगळे झोपलेले असताना रात्री त्या घोड्यातून ग्रीक सैनिक बाहेर पडून पाताळयंत्री पद्धतीने (ग्रीकांच्या दृष्टीने चलाखी) बेसावध असलेल्या ट्रॉयवर तुटून पडतात. प्रचंड हिंसाचार होतो.त्या हिंसाचाराच्या पार्श्वभूमीवर नोलनच्या ओडिसीमधील ओडिसियसचा उद्विग्न पश्चातापदग्ध आवाज आपल्या ऐकू येतो..."आणि दहा वर्षं युद्धाच्या प्रतीक्षेत असणारं आमचं सैन्य मग ट्रॉयवर तुटून पडलं. दहा वर्षांचा राग भडकून त्याने ट्रायला जाळून टाकलं.."(स्वैर अनुवाद). जेव्हा ओडिसियस हे सांगत असतो तेव्हा माणसाच्या आत असणाऱ्या प्राण्याबद्दल, त्याच्या आदिम प्रेरणांबद्दल नोलन आपल्याला काही सांगत असतो. अशावेळी "निशांत" मध्ये शेवटी सत्यदेव दुबेंच्या पात्राच्या दृष्टिकोनातून, माणसातील बाहेर आलेलं जनावर दाखवणारे तेंडुलकर - निहलानी आणि ओडिसीमध्ये ट्रॉयमधील विध्वंस दाखवणारा नोलन माझ्यातील माणसाला एकाच प्रकारे हलवून सोडतात, मला भवतालाबद्दल अधिक संवेदनशील बनवतात. ट्रॉयचा विजय "ट्रॉय" चित्रपटात आपण पाहतो तेव्हा त्यात विररस असतो, परंतु नोलनच्या "ओडिसी"मध्ये आपण तोच विजय पाहताना मात्र त्यात रौद्ररस करुणरसात रूपांतरित होताना आपण पाहतो. "ओडिसी" पाहताना आपल्याला युद्धज्वर चढत नाही, युद्धाची भयानकता दिसू लागते

ट्रोजन घोडा. याच ट्रोजन घोड्यावरून कॉम्प्युटर हॅक करणाऱ्या एका व्हायरसचं नाव "ट्रोजन व्हायरस" असं पडलं. आपण एखादी लक्षवेधक फाईल (एखादं ऍप, एखादी गेम, एखादा चित्रपट) आपल्या कॉम्प्युटरमध्ये (तथा मोबाईलमध्ये) विश्वासाने डाउनलोड करतो. उत्सुकतेने ती फाईल उघडतो, आणि उघडल्यावर कळतं की हा तर व्हायरस होता!! आणि आपणाला काही कळायच्या आत आपला कॉम्प्युटर / फोन बाधित होतो. आपणच "वरलीया रंगा" भुलून जाऊन, वरच्या रूपावर विश्वास ठेऊन ती फाईल आपल्या कॉम्प्युटरवर घेतो. त्या फाईलचा, ट्रोजन घोड्याचा मूळ उद्देश वेगळाच असतो. ती भेटवस्तू नाही तर आपला संगणक, आपलं राज्य उद्ध्वस्त करणारं कुटिल कारस्थान आहे हे आपल्याला तेव्हा समजतं, जेव्हा आपण त्याला विश्वासाने आपल्या जवळ केलेलं असतं. त्यानंतर मात्र लक्षात येऊन काही उपयोग होत नाही. आपल्यासाठी विश्वासघात असला तरी घोड्याची रचना कारणा-यासाठी मात्र तो "मास्टरस्ट्रोक" असतो. हे सगळं जेव्हा आपल्या लक्षात येतं तेव्हा सगळं होत्याचं नव्हतं झालेलं असतं. चूक आपलीच असते, आपणच भाबडेपणांनं ती फाईल आपल्या संगणकामध्ये डाउनलोड केलेली असते, आपल्या जवळ स्थान दिलेल असतं. चूक ट्रॉयची असते, ते घोड्याला निरुपद्रवी भेटवस्तू समजून त्याचा नुसता स्वीकार करत नाहीत तर त्याला अभेद्य तटबंदीच्या आत घेतात. त्या घोड्याचं खरं स्वरूप समजून येईपर्यंत मात्र वेळ कायमची निघून गेलेली असते. घोडा निमित्तमात्र राहतो, त्याच्यात मूलतः काहीच शक्ती नसते, त्याचा वापर होऊन तो बाजूला फेकून दिला जातो. असो!

नोलनच्या ओडिसीमध्ये : ओडिसियसला आपण ट्रोजन घोडा तयार करून चूक केली हे लक्षात येऊन खूप पश्चाताप होतो. ग्रीक सैन्य आत आल्यावर बेभान होऊन अंधाधुंदपणे विध्वंस करत सुटतं. बुद्धी आणि तर्कशुद्ध विचारांचे प्रतीक असणाऱ्या अथेनाच्या भव्य पुतळ्याचा शिरच्छेद सैनिक करतात आणि अथेनाच्या पुतळ्याचं तुटलेलं शीर "आपण काय करून बसलो" या पश्चातापदग्ध मनस्थितीत बसलेल्या ओडिसियससमोर येऊन पडतं. या प्रसंगातच आणखी दोन समांतर दृश्यं चित्रपटात दाखवली आहेत, पण ती पडद्यावरच पाहिली पाहिजेत. सद्सद्विवेकाचे प्रतीक असलेल्या त्या तुटलेल्या शिराकडे पाहत असताना ओडिसियसच्या मनात एक द्वंद्व सुरू होतं. एक अतिशय पवित्र गोष्ट आपण आज मारून टाकली अशी भावना त्याला छळू लागते. त्याचा विवेक त्याला डागण्या देऊ लागतो. कदाचित त्यामुळे तो ॲगमेनॉनच्या सोबत घरी न जाता वेगळ्या मार्गाने घरी जातो. इथे दोन प्रवास आहेत, आणि दोन संघर्ष आहेत. एक आहे ओडिसिएसचा समुद्रातील प्रवास आणि संघर्ष , जिथे तो खवळलेल्या देवांना न जुमानता कुणालाच न भिता, एकेक संकटाशी दोन हात करत घरी निघाला आहे. तर दुसरा प्रवास आणि संघर्ष आहे त्याच्या मनात, ज्याचं बाह्यरूप म्हणजे खवळलेला समुद्र आहे. तो संघर्ष आहे त्याला सतत डागणी देणाऱ्या, त्याला त्याच्या कृतीचा जाब मागणाऱ्या विवेकाशी. त्याचा आतला प्रवास आहे आपली चूक मान्य न करता आपल्या कृतीचं हजारो प्रकारे समर्थन करण्याच्या केविलवाण्या प्रयत्नापाशी सुरू होऊन ते स्वतःचा, आपण केलेल्या चुकीचा विनाअट स्वीकार करण्यापर्यंतचा. जो प्रवास कदाचित कलिंगच्या युद्धानंतर अशोकाचासुद्धा झाला असेल, आणि त्यानंतर तो बुद्धाकडे वळला असेल. नोलनच्या ओडिसिएसमध्ये आणि अशोकामध्ये मला साम्यस्थळं दिसतात. तसंच नोलनच्याच सिनेमातील अशा आंतरिक द्वंद्वामध्ये असलेली अनेक ग्रे शेडमधील पात्र आठवतात. आपण निर्माण केलेल्या बॉम्बची चाचणी डोळ्यांसमोर झाल्यावर, तसेच ते बॉम्ब जपानमध्ये पडल्यावर असाच आंतरिक प्रवास आपल्याला नोलनच्या ओपनहायमरमध्ये झालेला दिसतो.  

नोलनच्या ओडिसीमध्ये आपल्याला ॲगमेनॉनचा पूर्ण चेहरा कधीच दिसत नाही, आणि तो आपल्या दृश्यपतळीवर बऱ्याच वेळा दाखवला जात नाही. बऱ्याचदा आपण त्याला लोअर अँगलमधून पाहतो, त्याच्या भव्य चिलखत आणि भव्य दडपून टाकणाऱ्या शिरस्त्राणात. अशा स्वरूपातील ॲगमेनॉन दाखवून नोलन आपल्याला मूर्तिमंत निष्ठूर सत्तापिपासू महत्वाकांक्षा दाखवत असतो. संपूर्ण चित्रपटात फक्त एकदाच आपल्याला ॲगमेनॉनचे डोळे दिसतात, जेव्हा ओडिसियसला पाताळामध्ये मेल्यानंतरचा ॲगमेनॉन भेटतो, जेव्हा तो एकमेव वेळी vulnerable होऊन मानवी पातळीवर येऊन आपल्या मृत्यूबद्दल सांगत असतो. अर्थात, इथेही त्याचा पूर्ण चेहरा दिसत नाहीच, त्याच्या भव्य शिरस्त्राणातून फक्त त्याचे डोळे आपणाला दिसतात. ॲगमेनॉनची भूमिका साकारणारा बेनी साफडी हा चांगला अभिनेता आहे. तो साफडी बंधू या अलीकडील प्रसिद्ध दिग्दर्शक बंधूंमधील एक आहे. त्याने आपली अभिनयक्षमता "Good Time" मधून सिद्ध केलीच आहे. पण त्याने चेहरा दाखवून जेवढ्या प्रमाणात मूर्तिमंत निष्ठूर सत्तापिपासू महत्वाकांक्षा दाखवली असती त्याच्या कित्येक पटीने ती नुसत्या त्याच्या भव्य शिरस्त्राणातून व्यक्त होते, आणि IMAX मध्ये तर अक्षरशः अंगावर येते ! 

ओडिसिएसचा वापर करून, लाकडी घोड्याचा कपटीपणा करून ॲगमेनॉन आपले मनसुबे साध्य करतो. आपल्या भावाची बायको परत आणणं हे तर एक निमित्त असतं. त्याला खरं तर ट्रॉयवर आपली अधिसत्ता स्थापित करायची असते, आणि त्या माध्यमातून सागरी व्यापारावर नियंत्रण मिळवायचं असतं. असे कित्येक ॲगमेनॉन आपल्या अंतस्थ हेतू, मनसुबे साधून घेण्यासाठी, सरळ सरळ आपल्या शत्रूला संपवू शकत नसले तर ट्रोजन घोड्यांच्या, ओडिसिएसच्या माध्यमातून आपला कार्यभाग अत्यंत कपटीपणे साधत असतात. ओडिसियस मग जन्मभर पश्चाताप करत राहिला तरी झालेली हानी त्याने कधीच भरून येतं नसते. 

नोलनच्या ओडिसीबद्दल खूप खूप काही लिहिण्यासारखं आहे. मी आतापर्यंत तीनदा पाहिला आणि प्रत्येकवेळी एक नवा पदर उलगडत गेला. तसा सरळ सरळ पहिला तर ही एक IMAX मध्ये शूट झालेली पुराणकथा पडद्यावर बघण्यात मजा आहेच. भव्य दृश्यं, सुंदर फ्रेम्स, त्यांच्या प्रमाणबद्ध रचना (compositions), अतिशय परिणामकारक पार्श्वसंगीत, वास्तवाजवळ जाणारे मॅजिकल रियालिजमची प्रचिती देणारे अद्भुतरम्य प्रसंग, रंजक ऍक्शन हे सगळं पहिल्या बघण्यात पहायला मजा येतेच आणि नुसतं हे पाहूनही चित्रपट मजा देतो. पण मग जेव्हा आपण आणखी जागरूक राहून डोळसपणे पडद्यावर दिग्दर्शक जे दाखवू पाहतो, एखादं दृश्य अस का दाखवलं असेल, एखादं पात्र अस का दाखवलं असेल, याचा विचार करत चित्रपट पाहतो तेव्हा आपल्याला चित्रपटातील एव्हाना अदृश्य असणारे अनेक लेअर दिसू लागतात, आणि चित्रपट आपल्यावर आणखी खोल परिमाण करत जातो. मग ती केवळ एक भव्य स्वरूपात दाखवलेली ग्रीकपुरणातील मिथककथा राहत नाही, ती वर्तमानात, अगदी आजसुद्धा समर्पक, प्रासंगिक असणारी सर्वकालिक बोधकथा बनते. जेव्हा एखादी कथा स्थळकाळाच्या सीमारेषा ओलांडून ती सर्वकालिक, सार्वत्रिक होते, जेव्हा तिला जगाच्या कुठल्याही कोपऱ्यातील व्यक्ती आपल्या जगण्याशी जोडून पाहू लागतो, जेव्हा ती कथा मानवी असते, आणि माणूस म्हणून असणाऱ्या तुमच्या मर्यादा उघड्या पाडून एक आशावादही निर्माण करते, माणूस म्हणून तुम्हाला समृद्ध करते तेव्हा ती कथा, आणि ज्या माध्यमातून ती कथा सांगितली जाते ते माध्यम आणि ती कथा तुमच्यापर्यंत पोहोचवणारा सर्जनशील कलाकार, यांना "अभिजात"पणा प्राप्त होते. नोलनचा " द ओडिसी" असाच एक अभिजात चित्रपट आहे. 

नक्की बघा. पडद्यावरच बघा, मोबाईलमध्ये अजिबात बघू नका. आणि शक्य झालंच तर IMAX मध्ये बघा. मुळात आपल्याकडे नोलनने ज्या IMAX पडद्यासाठी सूट केलं आहे तसा पडदा उपलब्ध नाही, त्यामुळे आपल्याकडील IMAX मध्येच सिनेमा पाहताना आपण २५% कापलेलं (cropped) दृश्य पाहत असतो. त्यात जर रेग्युलर पडद्यावर सिनेमा पाहत असू तर ते दृश्य ४०% कापलेल दिसतं, आणि त्यात तुम्ही मोबाईलवर बघणार...! त्यामुळे थिएटरमध्येच मोठ्या पडद्यावर बघा अशी एक सिनेफाईल म्हणून नम्र विनंती. 

अभिजीत कदम | २४ जुलै २०२६. 

ये तो सिर्फ ट्रेलर (नहीं) है...

 

टीझर आणि ट्रेलर कट करणे ही एक कला आहे. टीझरचं कामच मुळी टीज (tease) करणं असतं. प्रेक्षकांच्यात एक उत्सुकता निर्माण करणं, सिनेमात काय असेल याबद्दल एकदम हलकीच पण अतिशय परिणामकारक झलक देऊन त्याच्यात चित्रपटाबद्दल कथेची जास्त माहिती न देताही कुतूहल निर्माण करणं. चांगला टीझर संभाव्य प्रेक्षकांच्यात "दिदार को तरसे अखियां" (हे हिमेशच्या आवाजात ऐकू येईल असं वाचावं) अवस्था निर्माण करतो, वारंवार टीझर पाहायला भाग पाडतो. 

ट्रेलरमध्ये मात्र कथानक काय असेल, याबद्दल प्राथमिक अवगत केलं जातं. त्यातून सिनेमाची ट्रिटमेंट कशी असेल हे समजतं. चित्रपटाचा जॉनर (genre) / प्रकार काय असेल हे टीझर वरून समजलेलं असतंच. ट्रेलरमध्ये मात्र कथानकाबद्दल एकदम प्राथमिक माहिती, चित्रपटाची ट्रिटमेंट कशी आहे, त्याचं संगीत, प्रमुख पात्रं, आणि उत्सुकता आणखी वाढवण्यासाठी महत्त्वाचे highlights, catchy संवाद हे प्रमुख घटक असतात. 

अर्थात, एकदम पूर्ण व्यावसायिक, हिरोप्रधान चित्रपटांच्या ट्रेलरला वेगळी परिमाणं असतात. उदा. सलमानच्या एका सिनेमाच्या टीझरमध्ये फक्त त्याच्या हातातील ब्रेस्लेट दाखवलं होतं. पण असे चित्रपट सोडले तर इतर कथाप्रधान / आशयप्रधान परंतु तरी व्यावसायिक चित्रपटांच्या टीझरमध्ये आणि ट्रेलरमध्ये वरील घटक असतात. 

काही टीझर मात्र अतिशय हटके असतात. उदा. राजकुमार हिरानीची आगामी सिरीज "प्रीतम और पेड्रो" याचा टीझर मला खूप आवडला होता. त्याचं पार्श्वसंगीत आणि प्रमोशनसाठीचं गाणं, त्याचे lyrics आणि व्हिसुअल्स एकदम भारी होते, पुन्हा पुन्हा ऐकले होते. 

तसंच अलीकडच्या काळाचा असाच एक अतिशय चांगला कापलेला टीझर आणि ट्रेलर धुरंधर च्या पहिल्या भागाचा तसंच ॲनिमलचा होता. पुनःपुन्हा पहावा वाटणारा. धुरंधरमधील अपारंपरिक पद्धतीने समोर आलेली पात्ररचना पहिल्यांदा ट्रेलरमध्ये पाहताना आश्चर्याचा धक्का बसला होता. मागे सरलेले केस, चष्म्यातील भेदक नजर, सिगरेटमुळे काळे पडलेले ओठ...अरे! हा तर माधवन आहे! असाच धक्का अर्जुन रामपालला पाहताना बसला होता. ट्रेलरमध्ये नाव दाखवल्यानंतर एक काही सेकंदाचा पीक पॉईंट असतोच असतो. त्यात खूप क्रिएटिव्ह काहीकाही केलं जातं. विनोदी जॉनर असेल तर एखादा विनोद असतो, थ्रिलर असेल तर शॉक बसेल असं काहीतरी असतं. असला पिक पॉईंट मला ॲनिमलच्या ट्रेलरमध्ये आवडला होता. काही सेकंदांसाठी दिसणारा, चाकू फिरवणारा बॉबी देओल आणि त्याच्या चेहऱ्यावरील क्षणार्धात बदलणारे भाव....व्वा!!  अनुरागच्या रमण राघव २.० च्या ट्रेलरमधील पिक पॉईंट असाच लक्षात राहण्यासारखा होता, खिडकीतून "निकालो बाहर मुझे" म्हणत एकदम रागात रडत ओरडणारा नवाज, एकदमच शांत होऊन खिडकीतून आपला आवाज कुणी ऐकला का ते बाहेर बघतो....रंगबदलू सरडा!

पूर्वी म्हणजे जेव्हा सिनेमा डिजिटल नव्हता आणि फिल्मवर बनत होता, तेव्हा सिनेमा झाल्यावर त्याच रीळावर नव्या सिनेमातील काही भाग जोडला जायचा. म्हणजे मुख्य सिनेमाच्या रीळाला ट्रेलरसारखा जोडला जायचा म्हणून त्याचं नाव ट्रेलर पडलं...आता फिल्म राहिल्या नाहीत, आणि ट्रेलर स्वतंत्रपणे समाजमाध्यमांवर दिसू लागले, पण त्याचं नाव तसंच राहिलं.... ट्रेलर!

असो. तर या लिखाणाला निमित्त ठरलेला आहे नागराज मंजुळेंच्या आगामी "खाशाबा" या चित्रपटाचा अतिशय सुंदर कापलेला टीझर... हळूहळू मनाचा ताबा घेत घेत वीर रस जागृत करणारं अजय अतुल यांचं संगीत आणि "खाशाबा" title song/ anthem ची झलक, आणि त्या संगीतावर स्वार होत अर्थात संगीताच्या सलग मोठ्या तुकड्यावर चिकटवलेले सुंदर, उत्कंठा शिगेला पोहोचवणारे, उत्सुकता निर्माण करणारे visuals... बंडी आणि लेंगा घालून शेतात गोफणीतून दगड भिरकावणारा खाशाबा, विहिरीतून पाणी काढताना, म्हशीला धुताना दिसणारं त्याचं पिळदार शरीर, आणि मग एकामागोमाग येत जाणारे व्यक्ती, स्थळ, काळाचे संदर्भ, आणि अभिनेते न दिसता पात्रांच्या माध्यमातून दिसणारे जितू जोशी, गिरीश कुलकर्णी, छाया कदम,सुरेश विश्वकर्मा, महेश मांजरेकर, ओम भूतकर, गार्गी कुलकर्णी ( सहनिर्मितीसुद्धा), संदीप कुलकर्णी, वैभव मांगले, दस्तुरखुद्द अण्णा, कोल्हापूरचे महाराज आणि बहुतेक मोरारजी देसाई यांची पात्रं साकारणारे अभिनेते... अजय अतुल नाव येताच एकदम हत्तीचा आवाज आणि सुरू होणारी "खाशाबा" anthen... आणि उत्कंठा शिगेला पोहोचविणारा खाशाबांचे पात्र साकार करणारा अभिनेता...कोण आहे, कोण आहे...आता दिसेल, मग दिसेल...नाही दिसणार, कारण तुम्हाला tease करायचं आहे...अजून थोडी वाट बघा... आणि "खाशाबा" हे नाव आल्यानंतर, जेव्हा पार्श्वसंगीत आणि गाणं अत्युच्च पातळी गाठतं तेव्हा मातीच्या - जमिनीच्या रूपातील फॉन्टमध्ये, एकदम स्टाईलमध्ये उमटणारी अक्षरे ..."a film by Nagraj Popatrao Manjule"!!! व्वा!

 जीतू जोशीचा लुक, आणि त्याला पळताना पाहून, त्याची ती लकब पाहून आण्णांनी एकदम काहीतरी अस्सल पकडल्याचं दिसतं... असंच वाटतं एकदम काही सेकंदासाठी दिसणाऱ्या छाया कदमला पाहताना, खाशाबांची भुमिका करणारा अनामिक (!) शेतात नांगरत असताना एक पाय वर आणि एक पाय जमिनीत ठेवताना...बापू बिरू वाटेगावकर स्टाईलमधील (की त्यांचंच पात्र!) पात्र रंगवणारा अण्णा पाहताना...(बहुतेक) कोल्हापूरचे शाहू महाराज साकारणारे पात्र पाहताना..... 

किमान दहावेळा तरी टीझर पहिला असेल आणि किमान वीस वेळा तरी ऐकला असेल...

पूर्ण आनंद घ्यायचा असेल तर कानाला हेडफोन लावा, youtube वर आटपाटच्या अधिकृत चॅनेलवर जाऊन टीझर फक्त सुरू करून लगेच pause करा. सेटिंगमध्ये जाऊन व्हिडिओ क्वालिटी कमीत कमी १०८० वर ठेवा, स्क्रीन आडवी करा, आणि मग प्ले करा... आणि एका अतिशय सुंदरपणे कापलेल्या टीझरचा आस्वाद घ्या!

- अभिजीत कदम. 

"मैं वापस आऊ्ंगा" - हरवून गेलेल्या स्वतःचा शोध.

वापस किधर आना है? कुठं परत यायचं आहे? हा इम्तियाज अली कुठल्या परत येण्याबद्दल बोलत आहे? आणि सारखा बोलत असतो??इम्तियाज अलीची नादान परिंद्याला पुन्हा हाक आहे, घरी ये म्हणून...

तो नादान परिंदा कोण आहे? 

स्वतःचा शोध घेताघेता, काय पाहिजे ते दिसलं असूनही तिथे पोहोचू शकत नसल्याची भळभळती जखम घेऊन जगणारा अश्वत्थामा आहे तो. तो आहे जॉर्डन जो हिरपर्यंत पोहोचू शकत नाही आणि त्या अपूर्णत्वातून जन्म घेतं ज्वाला ओकणारं संगीत...पेटलेली गिटार...

तो नादान परिंदा आहे वेद. खोलवर गाडलेल्या स्वतःलाच उकरून बाहेर काढणारा...

ती आहे गीत, हरवलेल्या स्वतःपाशीच पुन्हा परत येणारी...

तो आहे "मैं वापस आऊ्ंगा" मधील आजोबांच्या परत जाण्याला शोधत स्वतःचाच शोध लागलेला निर्वैर! 

इम्तियाजच्या सिनेमात बऱ्याचदा हा नादान परिंदा दिसतो. स्वतःचा शोध असतो. सिनेमातील मध्यवर्ती पात्राच्या आयुष्यात त्याला काहीतरी धक्का बसतो, आणि त्या नादान परिंद्याचा स्वतःकडे प्रवास सुरू होतो...

या सिनेमांमध्ये त्या पात्राचा स्व गवसल्याचा प्रसंग नेहमीच अतिशय उत्कट असतो, चित्रपटाचा तो अत्युच्च बिंदू असतो, किमान माझ्यासाठी तरी तो तसा राहिला आहे.... जेव्हा जनार्दन "कुन फाया कुन" गात असताना एकदम वर पाहतो, जेव्हा वेद स्वतःकडे आरशात पाहतो, जेव्हा निर्वैर कावेरीशी फोनवर बोलत बोलत घराच्या बाहेर येऊन बसतो... अर्थात मला तरी आत्ता एवढे आठवतात...

आणि नासिर !!!! व्वा!!! ❤️नासिरच्या आजोबांकडे पाहताना "छोड आए हम वो गलिया..." लिहिणारा गुलजार आठवतो... 

 ज्या सीमारेषेवरून ज्याचं पूर्ण आयुष्य बदललं, ज्याचं घर, गाव, मुळं सुटली त्या सीमारेषेच्या पलीकडं असणाऱ्या आपल्या गावाच्या प्रेमात, "सरहदीपलीकडच्या गावचा" अशी आपली ओळख रहावी म्हणून आपलं आडनावच "सरहदी" करणारा, मुळांना घट्ट पकडलेला सागर सरहदी आठवतो...

(सागर सरहदी तर सिनेमा पाहताना क्षणाक्षणाला आठवत होते. काही दिवसांपूर्वी इरफानने घेतलेली त्यांची मुलाखत ऐकली होती. त्यात ते एकदम सिनेमातील नासिरने केलेल्या आजोबांसारखेच भूतकाळातील त्या क्षणातच अडकले होते... अवघं शरीर जीर्ण झालं तरी कपाळावरची जखम तशीच ताजी असणारे...)

सिनेमात नासिरला closure मिळालं पण सागर सरहदींसारखी कित्येक माणसं शेवटपर्यंत closure न मिळताच तडफडत राहिली...

रस्त्याच्या कामात माझ्या घरासमोरील, माझ्या अतिशय जवळचं एक झाड मुळासकट उखडून दुसरीकडे लावलं गेलं. अशी मुळासकट उपटून दुसरीकडे लावलेली झाडं गावाहून फलटणला जाताना रस्त्याला बऱ्याचदा दिसतात...पण ती नव्याने कधी चांगली फुटूच शकलेली नाहीत. कित्येक तर फुटलीच नाहीत. काही झाडांचे मोठाले बुंधे आणि खुरटलेल्या लहान फांद्या बघून आतवर खूप काही तुटतं.. असल्याच एका झाडाची भूमिका काय जगालाय नासिर...!

द्वेष, हिंसा, युद्ध यातून होणारा विध्वंस.. माणूस न वाटावे असे पिसाळलेले न जाणो कुठल्या ग्रहावरून - मंगळावरून आलेले लोक...आणि अंगावर येणारी ती दृश्यं डोक्यातून जात नाहीत..शेवटी पडणाऱ्या इमारती, रडणारी लहान मुलं यांचे मोन्ताज....खुर्चीवरून शेवटच नाव संपून जाईपर्यंत उठून दिलं नाही...आणि अजून डोक्यातून गेल नाही...

- अभिजीत कदम.